5 นาทีในห้องตรวจ
ตอนที่ 3: แอสไพรินกัดกระเพาะ ทำไมยังใช้อยู่
คนไข้แต่ละคนมีทัศนคติต่อยาไม่เหมือนกัน การจ่ายยาให้ตรงกับโรคในช่วงเวลาสั้น ๆ ว่ายากแล้ว การจ่ายยาให้ตรงกับจริตหรืออุปนิสัยของคนไข้ยิ่งยากกว่า
“อาจารย์ช่วยคุยกับแม่หนูหน่อยได้ไหมคะ แม่เคยเป็นอัมพาตชั่วคราวจากหลอดเลือดในสมองตีบ แต่ไม่ยอมกินแอสไพรินที่อาจารย์หมอสมสมัยสั่งให้ค่ะ”
พยาบาลท่านหนึ่งที่ทำงานกับฉันเอ่ยปากขอ หลังทราบว่าฉันเคยเป็นลูกศิษย์ของอาจารย์หมอสมสมัย
“ได้ค่ะ วันนี้พาคุณแม่มาด้วยไหม” ฉันชะเง้อไปทางหน้าห้องตรวจ
“ไม่ได้มาค่ะ แม่ไม่ยอมมา หนูพิมพ์ประวัติกับผลตรวจเลือดที่ผ่านมาให้อาจารย์ดูก่อนค่ะ”
เธอวางเอกสารลงบนโต๊ะ
คนไข้อายุ 63 ปี เป็นเบาหวานและไขมันในเลือดสูง รักษาต่อเนื่องมาประมาณ 5 ปี เมื่อหกเดือนก่อนเกิด mini-stroke มีอาการอ่อนแรงซีกซ้าย แต่ฟื้นตัวจนกลับมาเป็นปกติภายในสองเดือน ตรวจไม่พบหัวใจเต้นผิดจังหวะ อัลตราซาวนด์หลอดเลือดคาโรติดพบคราบไขมันและหินปูนสะสมที่ผนังหลอดเลือด แต่ยังตีบไม่ถึง 50% แพทย์จึงเพิ่ม Aspirin 81 mg วันละหนึ่งเม็ด เพื่อป้องกันโรคหลอดเลือดสมองซ้ำ
ผลน้ำตาลและไขมันในเลือดที่ผ่านมาอยู่ในระดับพอใช้ได้ แต่ยังไม่ถึงเป้าหมายที่ดีนัก การทำงานของไตปกติ มีภาวะโลหิตจางเล็กน้อย
“คือแม่เป็นคนไม่ชอบกินยาค่ะ” เธอเริ่มเล่าถึงอุปนิสัยของคุณแม่ “ตอนเริ่มเป็นเบาหวาน หนูต้องบังคับให้แม่กินยา แอบนับยาทุกวันด้วย พอน้ำตาลกับไขมันเริ่มดี แม่ก็ขอหมอลดยาอยู่เรื่อย แต่หมอไม่ให้ลด ปลายปีที่แล้วแม่เกิดอัมพาต อาจารย์สมสมัยตรวจทุกอย่าง โชคดีที่ไม่พบอะไรผิดปกติร้ายแรง แล้วแขนขาซีกซ้ายก็ค่อย ๆ ดีขึ้น จนตอนนี้เดินได้ พูดได้ตามปกติ แต่กลับมาโยเย ไม่ยอมกินแอสไพรินอีกค่ะ”
“แล้วเคยถามคุณแม่ไหมว่าทำไม แสบกระเพาะหรือเปล่า”
“คือ...หนูไม่กล้าถามค่ะ”
ฉันเลิกคิ้วด้วยความแปลกใจ เธอขยับตัวเข้ามาใกล้ เหมือนกำลังจะกระซิบบอกเหตุผลสำคัญ
“ถ้าถามว่าแม่กินยาแล้วแสบกระเพาะไหม แม่จะเลิกกินทันที เพราะที่แม่ไม่ชอบกินยา ก็เพราะกลัวผลข้างเคียงของยาค่ะ”
เอ้อ...นี่ก็เป็นอีกเหตุผลหนึ่งที่แพทย์บางคนเลือกใช้ Enteric-coated aspirin หรือเปลี่ยนไปใช้ยาต้านเกล็ดเลือดชนิดอื่นที่มีราคาแพงกว่าแอสไพรินธรรมดาหลายเท่า ทั้งที่หลักฐานยังไม่แสดงชัดเจนว่ายาเคลือบลำไส้ช่วยลดความเสี่ยงเลือดออกในทางเดินอาหารได้อย่างมีนัยสำคัญ
บางครั้งการเปลี่ยนยาอาจง่ายกว่าการอธิบายให้คนไข้ที่กลัวผลข้างเคียงเข้าใจ ฉันคิดในใจ
"แล้วจะพาแม่มาเมื่อไหร่จ๊ะ"
"เดี๋ยวหนูต่อโทรศัพท์ แล้วอาจารย์คุยกับแม่ทางโทรศัพท์ได้ไหมคะ"
“เอางั้นเลยเหรอ”
เธออมยิ้มแล้วควักโทรศัพท์ออกมา
“แม่ เดี๋ยวคุยกับอาจารย์นะ เรื่องที่แม่อยากเลิกกินแอสไพรินน่ะ”
แล้วเธอก็ยื่นโทรศัพท์ให้ฉัน ฉันกดเปิดลำโพงคุยเพื่อให้เธอได้ยินด้วย
“สวัสดีค่ะคุณแม่ คุณแม่มีอะไรอยากถามหมอเรื่องยาบ้างไหมคะ”
“สวัสดีค่ะ คือแม่อยากทราบว่าคนที่กินยาเยอะ ๆ จะเป็นอะไรไหมคะ”
“เป็นคำถามที่ดีมากเลยค่ะ เพราะยามีทั้งคุณและโทษ ถ้าประโยชน์ในการรักษาสูงกว่าความเสี่ยงที่อาจเกิดขึ้น เราก็ควรใช้ยานะคะ อย่างโรคเบาหวานกับไขมันในเลือดสูงของคุณแม่ ถ้าควบคุมด้วยอาหารแล้วยังไม่ได้ผลตามเป้าหมาย ก็จำเป็นต้องใช้ยาช่วย เพื่อป้องกันไม่ให้โรคทำลายหลอดเลือดและอวัยวะอื่น ๆ ในระยะยาวค่ะ”
“แล้วแม่หายจากอัมพาตแล้ว ทำไมยังต้องกินแอสไพรินอยู่อีกคะ”
“เพราะโรคหลอดเลือดสมองเป็นซ้ำได้ค่ะ ถึงอาการจะหายแล้ว แต่ไม่ได้หมายความว่าความเสี่ยงจะหมดไป แอสไพรินช่วยลดการเกาะกลุ่มของเกล็ดเลือด จึงช่วยลดโอกาสเกิดลิ่มเลือดอุดตันซ้ำอีกครั้งค่ะ”
“แล้วที่คนเขาบอกว่าแอสไพรินกัดกระเพาะ ทำให้เลือดออกในทางเดินอาหาร จริงไหมคะ”
“เป็นความเสี่ยงที่เกิดขึ้นได้จริงค่ะ แต่ไม่ได้เกิดกับทุกคน เราต้องชั่งน้ำหนักระหว่างประโยชน์กับโทษด้วยนะคะ สำหรับคนที่เคยมีโรคหลอดเลือดสมองหรือหลอดเลือดหัวใจอุดตันมาก่อน ประโยชน์ของแอสไพรินในการป้องกันการเกิดซ้ำมักมีมากกว่าความเสี่ยง ส่วนคนทั่วไปที่ยังไม่เคยเป็นโรคเหล่านี้ การกินแอสไพรินเพื่อป้องกันไว้ก่อนอาจไม่คุ้ม เพราะมีโอกาสได้รับผลข้างเคียงโดยไม่ได้ประโยชน์มากพอค่ะ”
ปลายสายเงียบไป ฉันถือโอกาสถามต่อ
“คุณแม่ทานแอสไพรินแล้วมีอาการผิดปกติอะไรไหมคะ”
“ไม่มีค่ะ ในฉลากบอกให้กินหนึ่งเม็ดหลังอาหารเช้าทันที แม่ก็กินหลังข้าวคำสุดท้าย พอล้างจานเสร็จ ก็ค่อยมากินยาเบาหวานอีกตัวที่ให้กินหลังอาหารประมาณครึ่งชั่วโมงค่ะ”
“โห...กินหลังข้าวคำสุดท้าย” ฉันทวนประโยคนี้ “หมอขอยืมไปใช้สอนคนไข้คนอื่นต่อนะคะ”
ฉันอดยิ้มไม่ได้ อย่างน้อยคุณแม่ก็เป็นคนละเอียดละออ ทำตามคำสั่งเป๊ะ ๆ และไม่ได้มีอาการข้างเคียงจากยาอย่างที่กังวล ฉันรู้สึกโล่งใจที่ไม่ต้องโทรไปขออนุญาตอาจารย์สมสมัย เพื่อเปลี่ยนยาที่อาจารย์สั่งเป็น Enteric-coated aspirin
ยาที่ยืนยงยาวนานมากว่าหนึ่งศตวรรษ แม้จะถูกครหาอยู่เสมอ คงมีความคุ้มค่าที่ทำให้ยารุ่นใหม่ยังไม่สามารถเอาชนะได้ทั้งหมด
ก่อนจบการสนทนา ฉันไม่ลืมแนะนำให้ลูกสาวพาคุณแม่ไปตรวจหาสาเหตุของภาวะโลหิตจาง และอาจพิจารณาตรวจ FIT ในอุจจาระ เพื่อช่วยค้นหาเลือดออกแฝงในทางเดินอาหารด้วย