5 นาทีในห้องตรวจ

ตอนที่ 5: ความดันสูงเฉพาะตอนไปพบแพทย์ ต้องรักษาไหม

ความดันโลหิตสูงเป็นโรคที่ค่อย ๆ พัฒนา การจะเริ่มรักษาด้วยยาจึงต้องแน่ใจก่อนว่า ความดันสูงจริง ไม่ใช่เพียงสูงชั่วคราวจากความตกใจ ความกลัว หรือความเครียด และต้องแยกให้ออกด้วยว่าไม่ได้เกิดจากโรคอื่นที่สามารถแก้ไขได้โดยตรง

สัปดาห์ก่อน มีคนไข้มาถอนฟัน แต่วัดความดันได้สูงถึง 180/110 พักครึ่งชั่วโมงแล้วยังอยู่ที่ 170/100 ทันตแพทย์ไม่กล้าถอน จึงส่งมาปรึกษาแผนกอายุรกรรม

พอมาถึงฉัน ความดันเหลือ 140/80 เขาไม่เคยกินยาลดความดัน ไม่มีประวัติโรคไต และยืนยันว่ามาโรงพยาบาลทีไรความดันขึ้นทุกที แต่วัดเองที่บ้านปกติตลอด

วันนั้นฉันจึงให้เขาบันทึกความดันที่บ้านเช้าและเย็นทุกวัน แล้วนัดมาส่งการบ้านวันนี้

"สวัสดีค่ะ ความดันที่บ้านเป็นอย่างไรบ้างคะ" ฉันทักทันทีเมื่อเห็นเขาถือสมุดเดินเข้ามา

"ไม่สูงเลยครับ" เขาเปิดสมุดส่งให้ฉัน เสียงยังอู้อี้ คางยังบวมอยู่

"แล้วคุณได้ถอนฟันหรือยังคะ"

"ถอนไปแล้วครับเช้านี้" เขาหันไปทางภรรยา ซึ่งรู้ใจรีบช่วยอธิบายต่อ

"วันนั้นที่คุณหมอส่งกลับ พอดีหมอฟันคนเก่าหมดเวลา ส่วนหมอคนใหม่ก็คิวเต็ม เลยได้ยาแก้ปวดกับยาฆ่าเชื้อไปทานก่อน แล้วนัดถอนวันนี้พร้อมกับใบนัดของคุณหมอค่ะ"

ฉันพยักหน้า ดีใจที่ปัญหาของคนไข้จบไปเรื่องหนึ่ง คราวนี้มาถึงเรื่องของฉันบ้าง

"วันนี้ความดัน 150/85 หลังถอนฟัน..." ฉันก้มลงดูสมุดต่อ "ส่วนความดันที่บ้านอยู่ในช่วง 126-140/67-87 mmHg ชีพจร 72-90 ครั้งต่อนาที ก็ยังมีบางวันที่ความดันตัวบนสูงอยู่นะคะ"

อย่างนี้ไม่เรียก White coat hypertension หรอก ฉันคิดในใจ เพราะความดันที่บ้านก็เริ่มมีค่าสูงขึ้นแล้ว น่าเรียกว่า ความดันที่กำลังก่อตัว ต่างหาก

ฉันเหลือบดูค่า BMI ที่พยาบาลคำนวณไว้ให้ 26.99 kg/m² แล้วพิจารณารูปร่างคนไข้ที่อายุเพียง 37 ปี

"อืม... คุณมีน้ำหนักเกินจนเข้าระยะแรกของโรคอ้วนแล้วนะคะ ทั้งโรคอ้วน เบาหวาน ไขมันสูง และโรคไต ล้วนเป็นปัจจัยที่ทำให้ความดันค่อย ๆ เพิ่มขึ้นได้ ในระยะนี้หมอคิดว่าควรเริ่มจากลดน้ำหนักก่อน ยังไม่เริ่มยา"

ฉันเว้นจังหวะนิดหนึ่ง ก่อนถามต่อ

"ขอโทษนะคะ คุณชอบดื่มเบียร์ไหม"

ภรรยาตอบแทนทันที "ทุกวันเลยค่ะ"

"นั่นไง... ถึงได้ลงพุง" ฉันคว้าจังหวะ "เบียร์ก็เพิ่มทั้งแคลอรีและความเสี่ยงต่อความดันสูงด้วยนะคะ"

ฉันถามต่อ "ที่บ้านทำอาหารทานเองไหมคะ"

"หนูทำตอนเย็นค่ะ แต่เช้ากับกลางวันพี่เขาซื้อกินแถวที่ทำงาน"

"งั้นหมอแนะนำให้ลดเบียร์ น้ำอัดลม ของทอด ขนม เบเกอรี่ ไอศกรีม และอาหารเค็มด้วยนะคะ ส่วนอาหารเย็นควรมีผักประมาณครึ่งจาน ลดเนื้อสัตว์ติดมัน เพิ่มปลาและโปรตีนที่ไม่ติดมัน แล้วไม่ต้องทานจนแน่นหรืออิ่มจนง่วงหลังอาหารค่ะ"

ภรรยาก้มหน้ายิ้ม เหมือนที่ผ่านมาไม่เธอก็คนไข้คงทำตรงกันข้ามอยู่เสมอ

"ถ้าผมออกกำลังกายจะช่วยได้ไหมครับ แทนการเปลี่ยนอาหารแบบที่หมอว่า" คนไข้ต่อรอง

"ควรทำทั้งสองอย่างค่ะ การควบคุมอาหารเป็นหัวใจสำคัญของการลดน้ำหนัก เพราะช่วยลดพลังงานที่ได้รับ ส่วนการออกกำลังกายช่วยสร้างกล้ามเนื้อและทำให้รูปร่างกระชับ ไม่เหี่ยวเวลาผอมลง แต่ถ้าออกกำลังกายอย่างเดียวไม่คุมอาหารจะลดน้ำหนักได้ไม่มาก”

ฉันอธิบายต่อ “ในช่วงที่ความดันนอกบ้านยังสูง ก่อนออกกำลังกายทุกครั้งควรวัดความดันก่อน และถ้าวันไหนสูงมาก ตั้งแต่ 170/100 ขึ้นไป อย่าเพิ่งออกกำลังกายหนัก ควรนั่งพักและประเมินความดันก่อนนะคะ"

คนไข้พยักหน้า "น้ำหนักควรเหลือเท่าไหร่ครับ"

ฉันหยิบเครื่องคิดเลขขึ้นมา

"เราตั้งเป้าหมายทีละขั้นก่อนค่ะ จากระดับอ้วน ควรลดลงมาอยู่ในระดับท้วม คือใช้ BMI 24.9 คูณความสูงเป็นเมตรสองครั้ง คุณสูง 170 ซม. เป้าแรกจึงอยู่ที่ประมาณ 72 กิโลกรัม แต่ไม่ต้องรีบลดนะคะ สักเดือนละ 0.5-1 กิโลกรัมก็พอ ลดเร็วเกินไปจะหิวมาก พอกลับไปทานตามเดิม น้ำหนักก็ขึ้นกลับมาได้ง่าย"

"คุณหมอพูดถูกทุกอย่างเลยค่ะ พี่เขาเคยลดลงมาถึง 70 กิโลกรัม กางเกงหลวมหมด แล้วก็ขึ้นใหม่" ภรรยาช่วยทวนความจำ

คราวนี้ฉันหันกลับมาหาคนไข้

"หมอนัดอีก 3 เดือนมาตรวจเลือด เอกซเรย์ ตรวจคลื่นไฟฟ้าหัวใจ วัดความดัน และชั่งน้ำหนักตัวนะคะ"

ฉันจดความดันที่บ้านของเขาลงในแฟ้ม แล้ววินิจฉัย

Obesity with BP at risk

เขารีบถามก่อนที่ฉันจะเขียนประวัติเสร็จ

"แล้วน้ำหนักที่เหมาะสมของผมควรเท่าไหร่ครับ"

ฉันหยิบเครื่องคิดเลขขึ้นมาคำนวณอีกครั้ง

"ถ้าตั้งเป้า BMI ประมาณ 22.9 ก็จะอยู่ที่ 66-67 กิโลกรัมค่ะ"

"อูย... ถ้าผมลดไม่ได้ ผมมีโอกาสเป็นความดันสูงจริง ๆ ไหมครับ"

"ตอบตอนนี้ไม่ได้หรอกค่ะ ต้องดูผลตรวจอื่นประกอบกัน แต่ถ้าปรับพฤติกรรมได้ ทั้งลดน้ำหนัก ลดเค็ม ลดเบียร์ และไม่ทานจนง่วง ก็มีโอกาสช่วยให้ความดันลดลงได้มากค่ะ"

ฉันนึกอะไรขึ้นมาได้ จึงถามต่อ

"ขอโทษนะคะ คุณไม่ได้สูบบุหรี่ใช่ไหม"

"ไม่ได้สูบครับ"

"ดีแล้วค่ะ เพราะบุหรี่เพิ่มความเสี่ยงโรคหลอดเลือดหัวใจและหลอดเลือดสมองด้วย"

"กลับบ้านผมยังต้องบันทึกความดันเช้าเย็นแบบนี้อีกไหมครับ"

"ควรบันทึกอยู่ค่ะ แต่อาจลดความถี่ลงได้ เช่น วันละครั้ง หรือทุกสามสี่วันก็ได้ค่ะ เพิ่มหมายเหตุด้วยนะคะ เช่น วันนั้นเพิ่งขับรถทางไกล นอนน้อย หรือเพิ่งออกกำลังกายมา"

คนไข้พยักหน้าเข้าใจ

ฉันมีคนไข้ที่ต้องติดตามเพิ่มอีกคนแล้ว เฮ้อ...

ถ้าทุกคนรู้จักโรคแห่งความเสื่อมที่ค่อย ๆ พัฒนานี้ เขาคงไม่เฝ้าเลี้ยงมันให้โตหรอก