แนวทางการตรวจสุขภาพ (Health screening)

การตรวจสุขภาพ หมายถึง การตรวจคัดกรองผู้ที่ยังไม่มีอาการหรือการเจ็บป่วยใด ๆ เพื่อค้นหาปัจจัยเสี่ยงหรือโรคในระยะเริ่มแรก ซึ่งจะนำไปสู่การป้องกันและรักษาโรคตั้งแต่เนิ่น ๆ รวมทั้งการรับวัคซีนป้องกันโรคที่เหมาะสมและความรู้ในการดูแลสุขภาพที่ถูกต้อง

ความหมายของ "การตรวจสุขภาพ" จะไม่รวมถึงการตรวจผู้ที่มาขอปรึกษาแพทย์ด้วยอาการผิดปรกติอย่างใดอย่างหนึ่ง หรือตรวจผู้ที่มีโรคหรือภาวะเรื้อรังอยู่แล้วเพื่อหาภาวะแทรกซ้อนจากโรคที่เป็นอยู่เดิม การตรวจทั้งสองลักษณะดังกล่าวถือเป็น "การตรวจรักษาโรค" ซึ่งต้องพบแพทย์เพื่อซักประวัติและตรวจร่างกายเป็นลำดับแรกก่อน (ขณะที่ "การตรวจสุขภาพ" จะได้พบแพทย์เป็นลำดับสุดท้าย หรือถ้าผลการคัดกรองไม่มีความผิดปกติก็อาจไม่ต้องพบแพทย์เลย)

สำนักงานสำรวจสุขภาพประชาชนไทยพบว่า ในปีพ.ศ. 2551-2552 ประมาณหนึ่งในสามของผู้ที่เป็นเบาหวานไม่เคยทราบมาก่อนว่าตนเองเป็นเบาหวาน และกว่าครึ่งหนึ่งของผู้ที่เป็นความดันโลหิตสูงไม่เคยได้รับการวินิจฉัยมาก่อน นอกจากนี้ยังพบว่าระหว่างปีพ.ศ. 2549-2550 มีสตรีที่อายุ 15-59 ปี เคยได้รับการตรวจปากมดลูกเพียงร้อยละ 42.5 และก่อนปีพ.ศ. 2549 เคยได้รับการตรวจเพียงร้อยละ 18.3 แสดงว่ามีประชาชนกลุ่มหนึ่งยังไม่สนใจหรือเข้าไม่ถึงการคัดกรองก่อนที่จะเป็นโรค

ในขณะเดียวกันก็มีประชาชนอีกกลุ่มหนึ่งได้รับการตรวจสุขภาพเกินจำเป็นและไม่สมเหตุผล ส่วนใหญ่เป็นการตรวจโรคโดยให้ความสำคัญกับการตรวจทางห้องปฏิบัติการ ซึ่งหลายรายการยังขาดข้อมูลสนับสนุนด้านประสิทธิภาพในการคัดกรอง และหลายรายการยังอาจส่งผลเสียต่อผู้ถูกตรวจ นั่นคือ การส่งเสริมการตรวจสุขภาพที่เกินจำเป็นและไม่สมเหตุผล ก่อให้เกิดผลกระทบในทางลบต่อสุขภาพ เศรษฐกิจ และสังคม

การตรวจสุขภาพที่จำเป็นและเหมาะสมคืออย่างไร

ระหว่างปีพ.ศ. 2556-2559 กระทรวงสาธารณสุข แพทยสภา สภาวิชาชีพ สถาบันวิชาการ และหน่วยงาน/องค์กรที่เกี่ยวข้องกับการประกันสุขภาพทั้งภาครัฐและภาคเอกชน ได้ร่วมกันพัฒนาแนวทางการตรวจสุขภาพที่จำเป็นและเหมาะสมสำหรับคนไทย โดยใช้กระบวนการทางวิชาการที่มีหลักฐานเชิงประจักษ์ ประกอบการเลือกแนวทางปฏิบัติที่เหมาะสมกับบริบทของประเทศไทย จนได้บทสรุปดังนี้

การตรวจสุขภาพที่จำเป็นและเหมาะสมสำหรับกลุ่มวัยเด็กและวัยรุ่น (อายุ 0-18 ปี)


การตรวจสุขภาพที่จำเป็นและเหมาะสมสำหรับกลุ่มวัยทำงานและวัยเกษียณ (อายุ 19-80 ปี)

จะเห็นได้ว่าการตรวจสุขภาพประจำปีหรือตามกำหนดนัดหมายไม่จำเป็นต้องมีการตรวจเลือดหรือเอกซเรย์ทุกครั้ง หากแต่มาประเมินน้ำหนักตัว วัดชีพจร วัดความดันโลหิต และสอบถามถึงปัญหาและอาการเตือนของโรคที่มักจะเกิดขึ้นในวัยนั้น ในรายที่พบปัจจัยเสี่ยงบางอย่างแล้วถึงจะเข้าสู่ขบวนการประเมินโอกาสการเกิดโรคนั้น ๆ เป็นตัวเลข แล้วเข้าสู่กระบวนติดตามความเสี่ยง รวมทั้งรับทราบวิธีการป้องกันเพื่อลดโอกาสการเกิดโรคนั้น ๆ ต่อไป

บทสรุป

ตรวจสุขภาพเป็นพื้นฐานสำคัญของการสาธารณสุขของทุกประเทศ มีประโยชน์ในการสร้างเสริมสุขภาพและการป้องกันโรค แต่ทั้งนี้ต้องทำเท่าที่มีหลักฐานยืนยันว่ามีประสิทธิภาพและได้ผลคุ้มค่า จึงจะทำให้ระบบสุขภาพของประเทศดำเนินไปอย่างสมเหตุสมผล ไม่สิ้นเปลืองและสูญเปล่า

ประชาชนสามารถมีส่วนร่วมในการประเมินสุขภาพของตนเองและคนในครอบครัวได้ โดยศึกษาวิธีการประเมินสุขภาพในวัยต่าง ๆ ใต้เมนู "แนวทางการตรวจสุขภาพ"

บรรณานุกรม

  1. กระทรวงสาธารณสุข. 2559. "แนวทางการตรวจสุขภาพที่จำเป็นและเหมาะสมสำหรับประชาชน." [ระบบออนไลน์]. แหล่งที่มา คณะกรรมการพัฒนาการตรวจสุขภาพ พฤษภาคม ๒๕๕๙. (19 พฤศจิกายน 2560).