ยาอะทีโนลอล (Atenolol)

ยาอะทีโนลอลเป็นยาปิดตัวรับเบตารุ่นถัดมา ซึ่งได้รับการพัฒนาเพื่อแก้ข้อจำกัดของยาโพรพราโนลอลโดยตรง ยาออกฤทธิ์จำเพาะต่อ ตัวรับ β₁ เป็นหลัก จึงไม่ก่อให้เกิดภาวะหลอดลมตีบในขนาดยาปกติ ต่างจากโพรพราโนลอล ยานี้ไม่ถูกเมตาบอไลต์ที่ตับ ทำให้มีฤทธิ์อยู่ในกระแสเลือดนาน สามารถรับประทานเพียงวันละครั้ง และไม่ผ่าน blood-brain barrier จึงแทบไม่เกิดผลข้างเคียงทางระบบประสาทส่วนกลาง

ด้วยคุณสมบัติดังกล่าว ยาอะทีโนลอลจึงเหมาะสำหรับใช้รักษาโรคเรื้อรังที่ต้องการลดการทำงานของหัวใจอย่างต่อเนื่อง เช่น โรคความดันโลหิตสูง โรคกล้ามเนื้อหัวใจขาดเลือดเรื้อรัง กลุ่มอาการ long QT syndrome และภาวะหัวใจเต้นเร็วผิดจังหวะทั้งชนิด supraventricular และ ventricular tachycardia

ที่มาและการออกฤทธิ์:

ในขนาดยาปกติ ยาอะทีโนลอลจะปิดกั้นตัวรับ β₁ ที่หัวใจและผนังหลอดเลือด ส่งผลให้หัวใจเต้นช้าลง บีบตัวเบาลง และหลอดเลือดคลายตัว ความดันโลหิตจึงลดลง อย่างไรก็ตาม หากใช้ในขนาดสูง ยาอาจเริ่มปิดกั้นตัวรับ β₂ ที่หลอดลมได้ ทำให้เกิดอาการเหนื่อยหอบจากหลอดลมตีบในผู้ที่ได้รับยาเกินขนาด

ยาถูกดูดซึมจากทางเดินอาหารประมาณครึ่งหนึ่ง ส่วนที่เหลือจะถูกขับออกมากับอุจจาระ ส่วนที่ดูดซึมเข้าสู่กระแสเลือดจะเริ่มออกฤทธิ์ภายใน 2–4 ชั่วโมงหลังรับประทาน มีระยะครึ่งชีวิตประมาณ 6–7 ชั่วโมง และถูกขับออกทางไตเป็นหลัก

ยาอะทีโนลอลไม่เหมาะที่จะใช้ร่วมกับยากลุ่มปิดกั้นช่องแคลเซียมและยาดิจิทาลิส เนื่องจากออกฤทธิ์กดการทำงานของหัวใจในทิศทางเดียวกัน แต่สามารถใช้ร่วมกับยาขับปัสสาวะ และยารองในการรักษาโรคความดันโลหิตสูง เช่น Methyldopa, Hydralazine และ Prazosin ได้

การใช้ยาที่เหมาะสม

1. ใช้ลดความดันโลหิตในโรคความดันโลหิตสูงในผู้ใหญ่

ขนาดยาที่ใช้คือ 50-100 mg/วัน รับประทานวันละครั้ง ในผู้สูงอายุยามักมีฤทธิ์แรงกว่าคนทั่วไป จึงควรเริ่มที่ขนาด 25 mg การปรับยาควรรอให้ยาออกฤทธิ์เต็มที่ประมาณ 1 เดือนก่อน

การรับประทานยาอย่างต่อเนื่องแล้วหยุดยาทันที หรือขาดยาโดยไม่ได้ตั้งใจ อาจทำให้ความดันโลหิตพุ่งสูงขึ้นได้ ดังนั้นหากจำเป็นต้องหยุดยา ควรลดความถี่เป็นวันเว้นวันนาน 1–2 สัปดาห์ก่อนหยุด และหากความดันเริ่มสูงขึ้นในช่วงนี้ ควรเริ่มยาขนานใหม่ควบคู่ไปทันที

ปัจจุบันยังไม่มีการศึกษาที่เพียงพอเกี่ยวกับประสิทธิภาพและความปลอดภัยของยาอะทีโนลอลในเด็ก

2. ใช้รักษาโรคหลอดเลือดหัวใจที่มีอาการแน่นอกเรื้อรัง (ร่วมกับยาอื่น)

ผู้ป่วยที่เหมาะสม ได้แก่ ผู้ที่มีอาการแน่นอกเรื้อรังชนิด chronic stable angina ซึ่งยังไม่จำเป็นต้องรักษาด้วยการผ่าตัดหรือขยายหลอดเลือด และผู้ที่มีอาการเจ็บอกจากหลอดเลือดหัวใจหดตัวเป็นพัก ๆ (vasospastic angina)

ขนาดยาที่ใช้คือ 25-50 mg วันละครั้ง

3. ใช้คุมจังหวะการเต้นรัวของหัวใจในภาวะกล้ามเนื้อหัวใจตายเฉียบพลัน

ในภาวะกล้ามเนื้อหัวใจตายเฉียบพลัน อาจเกิดภาวะหัวใจล้มเหลวหรือหัวใจเต้นเร็วผิดจังหวะร่วมด้วย ยากลุ่มปิดตัวรับเบตาจะเหมาะในผู้ป่วยที่ยังไม่มีภาวะหัวใจล้มเหลวรุนแรง และความดันโลหิตยังไม่ต่ำมาก

ในประเทศไทยยังไม่มียาอะทีโนลอลชนิดฉีด จึงไม่เหมาะสำหรับการแก้ภาวะหัวใจเต้นรัวในระดับวิกฤติ แต่ในต่างประเทศมีรูปแบบฉีด โดยใช้ขนาด 5 mg ฉีดเข้าหลอดเลือดดำช้า ๆ ภายใน 10 นาที สามารถให้ซ้ำได้หากยังไม่ตอบสนอง จากนั้นจึงเปลี่ยนเป็นยารับประทานขนาด 50–100 mg วันละครั้ง ต่อเนื่องอีกประมาณ 1 สัปดาห์ ก่อนที่แพทย์จะปรับแผนการรักษาในระยะยาว

ผลข้างเคียง พิษของยา และข้อควรระวัง

ข้อห้ามในการใช้ยาอะทีโนลอล

1. ผู้ที่มีชีพจรเต้นช้ากว่า 50 ครั้ง/นาที
2. ผู้ที่มีความดันโลหิตค่าบนต่ำกว่า 100 mmHg
3. ผู้ที่มีภาวะ heart block ตั้งแต่ระดับ 2 ขึ้นไป
4. ผู้ที่กำลังมีน้ำท่วมปอดจากภาวะหัวใจล้มเหลว

อะทีโนลอลสามารถผ่านเข้าสู่น้ำนมได้ จึงไม่แนะนำให้ใช้ในหญิงที่ให้นมบุตร และไม่แนะนำให้ใช้ในหญิงตั้งครรภ์ เนื่องจากอาจก่ออันตรายต่อทารกในครรภ์

ยานี้อาจทำให้อาการเตือนของภาวะน้ำตาลในเลือดต่ำ เช่น ใจสั่นหรือเหงื่อออก ลดลงหรือหายไป จึงควรใช้ด้วยความระมัดระวังในผู้ป่วยเบาหวานที่ใช้ยาลดน้ำตาลในขนาดสูง

เนื่องจากยาถูกขับออกทางไตเป็นหลัก ผู้ป่วยที่มีภาวะไตวายเรื้อรังควรลดขนาดยา หรือพิจารณาใช้ยากลุ่มอื่นแทน

ผลข้างเคียงที่รุนแรงแต่พบได้น้อยมาก ได้แก่ ภาวะเม็ดเลือดขาวต่ำ (agranulocytosis) ภาวะซึมเศร้า ผื่นแพ้ยา และตาแห้ง

ปฏิกิริยาระหว่างยา

ไม่ควรใช้ยากลุ่มปิดตัวรับเบตาร่วมกับกลุ่มยาเหล่านี้ เพราะจะเสริมฤทธิ์กดการทำงานของหัวใจมากเกินไป

• กลุ่มยาปิดกั้นช่องแคลเซียม
• ยารักษาภาวะหัวใจเต้นผิดจังหวะ ได้แก่ Disopyramide, Amiodarone และ Digitalis

การใช้ยากลุ่มปิดตัวรับเบตาร่วมกับ Clonidine ต้องระมัดระวังเป็นพิเศษ เมื่อจำเป็นต้องหยุดยาตัวใดตัวหนึ่ง ต้องค่อย ๆ ลดขนาดยาทั้งคู่ลงประมาณครึ่งหนึ่งทุก 2–4 สัปดาห์ การหยุดยาทันทีอาจทำให้ความดันโลหิตดีดสูงขึ้นอย่างรุนแรง โดยเฉพาะกรณีหยุด Clonidine ขณะที่ยังรับประทาน Atenolol อยู่ จำไว้ว่าต้องถอน Atenolol ก่อน Clonidine และหากต้องการเปลี่ยนจาก Clonidine เป็น Atenolol ต้องหยุด Clonidine ให้หมดก่อน แล้วรออีก 1–2 สัปดาห์จึงเริ่ม Atenolol

การใช้ยากลุ่มเอ็นเสด (NSAIDs) ร่วมกับอะทีโนลอล อาจทำให้ฤทธิ์ลดความดันโลหิตของยาอะทีโนลอลลดลง ส่งผลให้ความดันโลหิตสูงขึ้นกว่าเดิม

สรุป

ยาอะทีโนลอลเป็นยาปิดตัวรับเบตาที่ออกฤทธิ์จำเพาะต่อ β₁ มีความปลอดภัยสูงเมื่อใช้ในขนาดที่เหมาะสม ไม่ผ่านสมอง ไม่ถูกเมตาบอไลต์ที่ตับ และสามารถรับประทานวันละครั้ง จึงเหมาะอย่างยิ่งสำหรับการรักษาโรคหัวใจและความดันโลหิตสูงในระยะยาว อย่างไรก็ตาม การใช้ยาต้องคำนึงถึงข้อห้ามใช้ ภาวะไตทำงานบกพร่อง และปฏิกิริยาระหว่างยาร่วมด้วยเสมอ การเริ่ม ปรับ หรือหยุดยา ควรทำอย่างค่อยเป็นค่อยไปภายใต้การดูแลของแพทย์ เพื่อให้ได้ประโยชน์สูงสุดและลดความเสี่ยงจากผลข้างเคียง

บรรณานุกรม

1. "Atenolol Tablets." [ระบบออนไลน์]. แหล่งที่มา Drugs.com (6 กุมภาพันธ์ 2569).
2. Stewart Jolly. "Atenolol – 30 Years of Life Cycle Management." [ระบบออนไลน์]. แหล่งที่มา AstraZeneca (6 กุมภาพันธ์ 2569).