กลุ่มยาลดสารสื่อประสาท (Central sympatholytics)

ยากลุ่มนี้เคยเป็นยาหลักในการรักษาโรคความดันโลหิตสูงในช่วงประมาณปี ค.ศ. 1950–1975 แพทย์อาวุโสหลายท่านน่าจะคุ้นเคยกับชื่อยาอย่าง Reserpine, Clonidine, Methyldopa และ Guanethidine เป็นอย่างดี อย่างไรก็ตาม เมื่อเวลาผ่านไปได้มีการพัฒนายาลดความดันโลหิตกลุ่มใหม่ ๆ ที่สามารถลดอัตราการเกิดภาวะแทรกซ้อนจากโรคความดันโลหิตสูงได้ดีกว่าและมีผลข้างเคียงน้อยกว่า ทำให้ยากลุ่มลดสารสื่อประสาทเหล่านี้ค่อย ๆ ลดบทบาทลงและไม่เป็นที่นิยมเหมือนในอดีต

กลไกการออกฤทธิ์ของยา

กระบวนการสร้างและหลั่งสารสื่อประสาทนอร์อีพิเนฟริน (Norepinephrine, NE) ที่ปลายประสาทอะดรีเนอร์จิก เริ่มต้นจากกรดอะมิโนไทโรซีน (Tyrosine) ซึ่งเมื่อถูกนำเข้าสู่เซลล์ประสาทแล้วจะถูกเปลี่ยนเป็น DOPA และโดพามีน (Dopamine, DA) ตามลำดับ จากนั้น DA จะถูกลำเลียงเข้าไปเก็บไว้ในถุงขนาดเล็ก (vesicles) เพื่อป้องกันการถูกทำลาย ภายในถุงนี้ DA จะถูกเปลี่ยนเป็น NE และจะถูกปลดปล่อยออกมาเมื่อร่างกายอยู่ในภาวะต้องการ “สู้หรือหนี” (fight or flight)

NE ที่ถูกหลั่งออกมาจะไปจับกับตัวรับอัลฟาและเบตาตามอวัยวะต่าง ๆ ส่งผลให้ความดันโลหิตและอัตราการเต้นของหัวใจเพิ่มสูงขึ้น ก่อนหน้านี้เราได้กล่าวถึงยาลดความดันโลหิตบางกลุ่มที่ออกฤทธิ์โดยการแย่งจับตัวรับอัลฟาและเบตาเพื่อยับยั้งการทำงานของ NE ในหัวข้อนี้จะกล่าวถึงยากลุ่มที่ออกฤทธิ์ในอีกระดับหนึ่ง คือยับยั้งการสร้างหรือการหลั่ง NE จากเซลล์ประสาทโดยตรง

กลุ่มยาลดสารสื่อประสาทที่ยังมีการใช้งานอยู่ในปัจจุบันมีทั้งหมด 5 ชนิด ได้แก่

  1. Reserpine ออกฤทธิ์ยับยั้งการนำโดพามีน (DA) เข้าไปเก็บในถุงประสาท ทำให้ไม่สามารถสร้าง NE ได้ ส่งผลให้ปริมาณสารสื่อประสาทในปลายประสาทลดลง
  2. Clonidine ออกฤทธิ์กระตุ้นตัวรับ α2 ซึ่งทำหน้าที่เป็นระบบป้อนกลับเชิงลบ (negative feedback) เพื่อยับยั้งการหลั่ง NE ไม่ให้ออกมามากเกินไป นอกจากนี้ Clonidine ยังสามารถกระตุ้นตัวรับ Imidazoline subtype 1 (I1) ที่ก้านสมอง ซึ่งช่วยลดการทำงานของระบบประสาทซิมพาเธทิกโดยรวม
  3. Moxonidine เป็นยาลดสารสื่อประสาทรุ่นใหม่ที่พัฒนาขึ้นในช่วงปลายศตวรรษที่ 20 โดยพัฒนาต่อยอดจาก Clonidine ให้สามารถออกฤทธิ์ที่ตัวรับ I1 ในสมองได้มากกว่า และจับกับตัวรับ α2 ที่ปลายประสาทน้อยลง จึงช่วยลดผลข้างเคียงเรื่องปากแห้งและอาการง่วงซึม ยานี้ยังมีประโยชน์เพิ่มเติมในการช่วยลดระดับน้ำตาลและไขมันในเลือด อย่างไรก็ตาม ปัจจุบันยังไม่มีจำหน่ายในประเทศไทย
  4. Methyldopa ออกฤทธิ์กระตุ้นตัวรับ α2 คล้ายกับ Clonidine และเนื่องจากโครงสร้างทางเคมีคล้าย DOPA จึงถูกนำไปสร้างเป็นสารสื่อประสาทเทียมที่ไม่มีฤทธิ์ ส่งผลให้การทำงานของ NE ลดลง
  5. Guanethidine ออกฤทธิ์ยับยั้งการปลดปล่อย NE ออกจากถุงประสาท พร้อมทั้งเร่งการนำ NE ที่ถูกปล่อยออกมาแล้วกลับเข้าไปเก็บใหม่ ทำให้ระดับ NE ที่ออกฤทธิ์ลดลงอย่างมาก


ข้อบ่งใช้

ยาลดสารสื่อประสาททุกชนิดมีแนวโน้มก่อให้เกิดผลข้างเคียงต่อระบบจิตประสาท เช่น อาการซึมเศร้า ง่วงนอน หรือความผิดปกติด้านอารมณ์ จึงไม่เป็นที่นิยมในการใช้เป็นยาหลักในปัจจุบัน ส่วนใหญ่มักใช้เป็นยาร่วม (add-on therapy) ในผู้ป่วยที่ได้รับยาลดความดันโลหิตกลุ่มอื่นในขนาดสูงสุดแล้วแต่ยังควบคุมความดันไม่ได้

อย่างไรก็ตาม ยาบางชนิด เช่น Reserpine และ Clonidine ยังมีข้อบ่งใช้อื่นนอกเหนือจากการรักษาความดันโลหิตสูง เช่น การลดอาการปวดในผู้ป่วยมะเร็ง การรักษาภาวะสมาธิสั้นในเด็ก การลดอาการกระสับกระส่ายในโรคจิตเภท รวมถึงการรักษาภาวะการเคลื่อนไหวผิดปกติชนิด Tardive dyskinesia เป็นต้น

รายละเอียดเชิงลึกของยาแต่ละชนิดจะกล่าวไว้ในหน้าของยานั้น ๆ

สรุป

ยากลุ่มลดสารสื่อประสาทเป็นยาลดความดันโลหิตที่ออกฤทธิ์โดยการยับยั้งการสร้างหรือการหลั่งนอร์อีพิเนฟรินจากระบบประสาทซิมพาเธทิก แม้จะเคยมีบทบาทสำคัญในอดีต แต่ปัจจุบันถูกลดบทบาทลงเนื่องจากมีผลข้างเคียงต่อระบบจิตประสาทและมียาทางเลือกที่ปลอดภัยกว่า อย่างไรก็ตาม ยาบางชนิดในกลุ่มนี้ยังคงมีคุณค่าในสถานการณ์เฉพาะหรือใช้รักษาโรคอื่นนอกเหนือจากความดันโลหิตสูง จึงยังถือเป็นกลุ่มยาที่ควรเข้าใจกลไกและข้อจำกัดในการใช้งานอย่างเหมาะสม

บรรณานุกรม

  1. Richard E. Klabunde. 2007. "Centrally Acting Sympatholytics." [ระบบออนไลน์]. แหล่งที่มา Cardiovascular Pharmacology Concepts. (8 กุมภาพันธ์ 2569).