สารต้องห้ามในนักกีฬา (ตอนที่ 5) | คำถามที่พบบ่อย (FAQ)

หลังจากได้เรียนรู้สารต้องห้ามและวิธีการต้องห้ามในตอนที่ 1-4 แล้ว หลายคนยังมีคำถามเกี่ยวกับการใช้ยารักษาโรค การขออนุญาตใช้สารต้องห้ามเพื่อการรักษา (Therapeutic Use Exemption; TUE) รวมถึงการรักษาในสถานการณ์ฉุกเฉิน ซึ่งเป็นสิ่งที่นักกีฬา โค้ช แพทย์ และเภสัชกรมักพบในการปฏิบัติงานจริง

บทความนี้รวบรวมคำถามที่พบบ่อย พร้อมคำตอบที่อ้างอิงหลักการของ WADA เพื่อช่วยให้เข้าใจแนวทางปฏิบัติได้ง่ายขึ้น อย่างไรก็ตาม รายละเอียดบางประการอาจมีการปรับปรุงทุกปี จึงควรตรวจสอบเอกสารล่าสุดของ WADA และข้อบังคับของสหพันธ์กีฬาที่เกี่ยวข้องประกอบเสมอ

1. ยาอะไรบ้างที่แพทย์สั่งได้บ่อย แต่เสี่ยงผิดกฎ WADA?

นักกีฬาหลายคนเข้าใจว่าสารต้องห้ามคือยาเพิ่มกล้ามเนื้อหรือยากระตุ้นเท่านั้น แต่ในความเป็นจริง ยาที่ใช้รักษาโรคทั่วไปหลายชนิดก็อาจทำให้ผลตรวจสารต้องห้ามเป็นบวกได้ โดยเฉพาะหากใช้ในช่วงใกล้การแข่งขัน

ก่อนจ่ายยาหรือรับประทานยา ควรแจ้งแพทย์และเภสัชกรทุกครั้งว่าตนเองเป็นนักกีฬาที่อยู่ภายใต้กฎ Anti-Doping เพื่อให้เลือกยาที่เหมาะสมที่สุด

โรคหรืออาการ	ยาที่ใช้บ่อย	สถานะตาม WADA	ทางเลือกที่ควรพิจารณา
หวัด คัดจมูก	Pseudoephedrine	จำกัดการใช้ในช่วงแข่งขัน	น้ำเกลือล้างจมูก, ยาแก้แพ้รุ่นที่ไม่ง่วง, ยาพ่นจมูกตามข้อบ่งใช้
หวัดบางสูตร	Ephedrine, Methylephedrine	มีระดับตรวจพบที่กำหนด	ใช้ยาสูตรที่ไม่มีสารดังกล่าว
หอบหืด	Terbutaline	ต้องตรวจสอบข้อกำหนดและอาจต้อง TUE	ใช้ยาที่ WADA อนุญาตภายใต้ขนาดที่กำหนด
ปวด อักเสบ	Dexamethasone, Prednisolone ชนิดรับประทานหรือฉีด	ห้ามในช่วงแข่งขันตามวิธีการใช้	NSAIDs หรือการรักษาอื่นตามข้อบ่งใช้
ไมเกรน	ยาสูตรที่มี Ergotamine ร่วมกับ Caffeine	ควรตรวจสอบส่วนประกอบก่อนใช้	ใช้ยารักษาไมเกรนตามแนวทางปัจจุบัน
สมาธิสั้น (ADHD)	Methylphenidate, Amphetamine	เป็นสารต้องห้ามในช่วงแข่งขัน	ปรึกษาแพทย์เรื่องการรักษาและ TUE
ความดันโลหิตสูง	Propranolol	ห้ามเฉพาะกีฬาบางประเภท	ACE inhibitors, ARBs หรือ Calcium Channel Blockers ตามความเหมาะสม
ต้อหิน	Timolol ยาหยอดตา	มีผลในกีฬาที่ห้ามใช้ Beta-blockers	Prostaglandin analogues หรือยากลุ่มอื่นตามจักษุแพทย์เห็นสมควร
ไอ	Opioids บางชนิด	บางชนิดเป็นสารต้องห้าม	Codeine (ขนาดต่ำ), Dextromethorphan หรือยากลุ่มอื่นตามข้อบ่งใช้และแนวทางการรักษา

2. การขอ Therapeutic Use Exemption (TUE) ต้องขอล่วงหน้าหรือไม่?

TUE คือการอนุญาตให้นักกีฬาใช้สารหรือวิธีการที่อยู่ในบัญชีสารต้องห้าม เพื่อรักษาโรคที่มีข้อบ่งชี้ทางการแพทย์ โดยไม่ถือว่าเป็นการโด๊ป ทั้งนี้ต้องเป็นไปตามหลักเกณฑ์ที่ WADA กำหนด

โดยทั่วไป นักกีฬาควรยื่นขอ TUE ล่วงหน้า ก่อนเริ่มใช้สารหรือวิธีการต้องห้ามทุกครั้ง หากสามารถวางแผนการรักษาได้ เช่น การรักษาโรคเรื้อรัง หรือการผ่าตัดที่กำหนดวันล่วงหน้า

อย่างไรก็ตาม หากเกิดเหตุฉุกเฉินหรือเจ็บป่วยเฉียบพลันที่ไม่สามารถรอการอนุมัติได้ เช่น อุบัติเหตุรุนแรง ภาวะแพ้ยาอย่างรุนแรง หรือโรคที่เป็นอันตรายต่อชีวิต แพทย์ควรให้การรักษาตามมาตรฐานก่อน แล้วจึงดำเนินการยื่นขอ Retroactive TUE หากเข้าเกณฑ์ของ WADA

เอกสารที่ควรเก็บไว้ ได้แก่

• เวชระเบียน
• ใบรับรองแพทย์
• ผลตรวจทางห้องปฏิบัติการหรือภาพถ่ายทางการแพทย์ (ถ้ามี)
• ใบสั่งยา
• เอกสารประกอบการรักษา

3. หากใช้ Glucocorticoids ตอนฝึกซ้อม ต้องหยุดยาก่อนแข่งขันกี่วัน?

Glucocorticoids เป็นยาที่ใช้รักษาโรคได้หลากหลาย เช่น ภูมิแพ้ หอบหืด โรคข้ออักเสบ โรคผิวหนัง และโรคภูมิคุ้มกันตนเอง แต่การใช้บางรูปแบบ เช่น การรับประทานหรือการฉีดเข้าสู่ร่างกาย อาจเป็นสารต้องห้ามในช่วงการแข่งขัน

ระยะเวลาที่ต้องหยุดยา (Washout Period) ก่อนการแข่งขัน ไม่มีตัวเลขเดียวที่ใช้ได้กับทุกกรณี เพราะขึ้นอยู่กับหลายปัจจัย เช่น

• ชนิดของยา
• ขนาดยาที่ใช้
• วิธีการให้ยา เช่น รับประทาน ฉีดเข้ากล้าม ฉีดเข้าข้อ หรือฉีดเข้าหลอดเลือด
• ระยะเวลาที่ใช้ยา
• การทำงานของตับและไต

WADA จึงเผยแพร่ Washout Guidance สำหรับยาแต่ละชนิดโดยเฉพาะ และอาจมีการปรับปรุงเมื่อมีข้อมูลทางเภสัชจลนศาสตร์ใหม่ ๆ ดังนั้น แพทย์ผู้รักษาและนักกีฬาควรตรวจสอบข้อมูลล่าสุดทุกครั้ง

หากไม่สามารถหยุดยาได้ทันก่อนการแข่งขัน หรือมีความจำเป็นทางการแพทย์ที่ต้องใช้ต่อเนื่อง ควรปรึกษาแพทย์ประจำทีมหรือผู้เชี่ยวชาญด้านเวชศาสตร์การกีฬา เพื่อพิจารณาการขอ TUE ก่อนการแข่งขัน

4. หากเกิดอาการหอบหืดกำเริบระหว่างการแข่งขัน ควรทำอย่างไร?

ความปลอดภัยของนักกีฬาเป็นสิ่งสำคัญที่สุด หากเกิดอาการหอบหืดเฉียบพลันระหว่างการแข่งขัน ควรได้รับการรักษาทันทีตามมาตรฐานทางการแพทย์ ไม่ควรหลีกเลี่ยงการรักษาเพียงเพราะกังวลเรื่องการตรวจสารต้องห้าม

หลังจากอาการคงที่แล้ว นักกีฬาควรดำเนินการดังต่อไปนี้

• แจ้งแพทย์ประจำทีมหรือแพทย์ผู้ดูแล
• บันทึกรายละเอียดการรักษาและยาที่ได้รับ
• เก็บเอกสารการรักษาไว้เป็นหลักฐาน
• ตรวจสอบว่ายาที่ได้รับอยู่ในบัญชีสารต้องห้ามหรือไม่
• หากเข้าเกณฑ์ ให้ดำเนินการขอ TUE ตามข้อกำหนดขององค์กรกีฬา

นักกีฬาที่เป็นโรคหอบหืดควรวางแผนการรักษาร่วมกับแพทย์ตั้งแต่ก่อนฤดูกาลแข่งขัน เพื่อให้สามารถควบคุมโรคได้ดีและลดโอกาสเกิดภาวะฉุกเฉินระหว่างการแข่งขัน

5. กาแฟ เครื่องดื่มชูกำลัง CBD และกัญชา ใช้ได้หรือไม่?

ผลิตภัณฑ์ทั้งสี่ชนิดนี้มักถูกเข้าใจสับสนว่าเป็นสารต้องห้ามทั้งหมด แต่ในความเป็นจริง WADA กำหนดสถานะแตกต่างกัน

• กาแฟและคาเฟอีน ไม่อยู่ในบัญชีสารต้องห้าม แต่ยังอยู่ในโครงการเฝ้าระวัง (Monitoring Program)
• เครื่องดื่มชูกำลัง ส่วนใหญ่ใช้ได้ หากไม่มีสารต้องห้ามผสมอยู่ อย่างไรก็ตาม ควรตรวจสอบส่วนประกอบทุกครั้ง
• CBD (Cannabidiol) ไม่อยู่ในบัญชีสารต้องห้าม แต่ผลิตภัณฑ์หลายชนิดอาจปนเปื้อน THC
• กัญชาและสาร THC เป็นสารต้องห้ามในช่วงการแข่งขัน

ปัญหาที่พบได้บ่อยคือ ผลิตภัณฑ์อาหารเสริมหรือผลิตภัณฑ์ CBD บางยี่ห้ออาจไม่ได้ระบุสาร THC บนฉลาก แต่กลับมีการปนเปื้อนในกระบวนการผลิต ทำให้นักกีฬาได้รับสารต้องห้ามโดยไม่ตั้งใจ

ดังนั้น แม้ผลิตภัณฑ์จะระบุว่า "Natural", "Herbal" หรือ "CBD only" ก็ไม่ได้รับประกันว่าจะปลอดภัยสำหรับนักกีฬาเสมอไป

6. การรักษาที่เกี่ยวกับเลือดและเซลล์ ต้องขอ TUE หรือไม่?

การรักษาหลายชนิดในปัจจุบันเกี่ยวข้องกับเลือด เซลล์ หรือผลิตภัณฑ์ที่ได้จากเลือด ซึ่งบางวิธีได้รับอนุญาตให้ใช้ตามปกติ บางวิธีเป็นสารหรือวิธีการต้องห้าม และบางวิธีอาจต้องได้รับการอนุมัติผ่านกระบวนการ Therapeutic Use Exemption (TUE) ก่อน ทั้งนี้ขึ้นอยู่กับข้อบ่งชี้ทางการแพทย์ วิธีการรักษา และข้อกำหนดของ WADA ในปีนั้น ๆ

ก่อนเข้ารับการรักษา นักกีฬาควรแจ้งแพทย์ผู้รักษาเสมอว่าตนอยู่ภายใต้กฎ Anti-Doping และควรตรวจสอบข้อกำหนดล่าสุดของ WADA และสหพันธ์กีฬาที่เกี่ยวข้อง

การรักษา	สถานะโดยทั่วไป	หมายเหตุ
Blood transfusion (การให้เลือด)	เป็นวิธีการต้องห้าม ยกเว้นมีข้อบ่งชี้ทางการแพทย์และได้รับการอนุมัติ	อาจต้องขอ TUE
Autologous blood transfusion (การเก็บและให้เลือดของตนเอง)	เป็นวิธีการต้องห้าม	ห้ามใช้เพื่อเพิ่มสมรรถนะกีฬา
Platelet-rich Plasma (PRP)	โดยทั่วไปสามารถใช้ได้	ใช้รักษาการบาดเจ็บของเอ็นและกล้ามเนื้อได้ตามข้อบ่งชี้
Platelet-derived preparations	โดยทั่วไปสามารถใช้ได้	ต้องไม่มีสารต้องห้ามผสมเพิ่มเติม
Plasmapheresis	ใช้ได้เมื่อมีข้อบ่งชี้ทางการแพทย์	อาจต้องพิจารณา TUE เป็นรายกรณี
Hemodialysis	ใช้ได้เมื่อจำเป็นทางการแพทย์	ควรเก็บเอกสารการรักษาไว้ครบถ้วน
Stem cell therapy	ขึ้นกับชนิดของเซลล์และวิธีการรักษา	ควรตรวจสอบข้อกำหนดล่าสุดก่อนรักษา
Intravenous laser therapy	ควรตรวจสอบเป็นรายกรณี	อาจเกี่ยวข้องกับข้อกำหนดด้านวิธีการรักษาและการให้สารทางหลอดเลือด
Intravenous infusion / intravenous injection	มีข้อจำกัดตามปริมาณและข้อบ่งชี้	อาจต้อง TUE หากเกินเกณฑ์ที่ WADA กำหนด

7. นักกีฬาคนพิการ (Para-athletes) ใช้กฎเดียวกับนักกีฬาทั่วไปหรือไม่?

โดยหลักการแล้ว ใช่ นักกีฬาคนพิการที่อยู่ภายใต้การกำกับขององค์กรกีฬาและระบบ Anti-Doping ใช้บัญชีสารต้องห้าม (Prohibited List) และมาตรฐานของ WADA เช่นเดียวกับนักกีฬาทั่วไป

อย่างไรก็ตาม นักกีฬาคนพิการจำนวนไม่น้อยมีโรคประจำตัวหรือความพิการที่จำเป็นต้องใช้ยาหรือวิธีการรักษาบางอย่างเป็นประจำ เช่น

• ยารักษาโรคหอบหืด
• ยาควบคุมการเกร็งของกล้ามเนื้อ
• ยาควบคุมอาการชัก
• ยารักษาโรคต่อมไร้ท่อ
• การสวนปัสสาวะหรือการรักษาทางระบบทางเดินปัสสาวะ

ในกรณีที่การรักษาเกี่ยวข้องกับสารหรือวิธีการต้องห้าม นักกีฬาอาจต้องยื่นขอ TUE เช่นเดียวกับนักกีฬาทั่วไป โดยจะพิจารณาตามข้อบ่งชี้ทางการแพทย์เป็นรายบุคคล

8. ซื้อยาและอาหารเสริมอย่างไรจึงปลอดภัย?

อาหารเสริมเป็นสาเหตุสำคัญของการตรวจพบสารต้องห้ามโดยไม่ตั้งใจในนักกีฬาทั่วโลก เนื่องจากผลิตภัณฑ์บางชนิดอาจมีสารต้องห้ามปนเปื้อน หรือมีส่วนผสมที่ไม่ได้ระบุไว้บนฉลาก

เพื่อลดความเสี่ยง ควรปฏิบัติดังนี้

• หลีกเลี่ยงการซื้อผลิตภัณฑ์จากเว็บไซต์ที่ไม่น่าเชื่อถือ
• เลือกผลิตภัณฑ์จากผู้ผลิตที่มีมาตรฐานและมีระบบควบคุมคุณภาพ
• อย่าเชื่อคำโฆษณา เช่น "Natural", "Herbal", "100% Safe" หรือ "ปลอดสารต้องห้าม" หากไม่มีหลักฐานรองรับ
• เก็บฉลากผลิตภัณฑ์และหลักฐานการซื้อไว้เสมอ
• หากไม่จำเป็น ไม่ควรใช้อาหารเสริมหลายชนิดพร้อมกัน
• ตรวจสอบส่วนประกอบทุกครั้งก่อนใช้ แม้จะเคยใช้ผลิตภัณฑ์นั้นมาก่อน เพราะสูตรตำรับอาจมีการเปลี่ยนแปลง

9. หากตรวจพบสารต้องห้าม แต่ไม่ได้ตั้งใจใช้ จะถูกลงโทษหรือไม่?

หลักสำคัญของ WADA คือ Strict Liability หรือ "นักกีฬาต้องรับผิดชอบต่อทุกสารที่เข้าสู่ร่างกายของตนเอง" ไม่ว่าจะได้รับสารนั้นโดยตั้งใจหรือไม่ก็ตาม

ดังนั้น การอ้างว่าไม่ทราบว่ายามีสารต้องห้าม ซื้อยาผิด หรือรับประทานอาหารเสริมที่ปนเปื้อน ไม่ได้ทำให้พ้นจากความรับผิดโดยอัตโนมัติ

อย่างไรก็ตาม ในการพิจารณาบทลงโทษ หน่วยงานที่เกี่ยวข้องอาจพิจารณาปัจจัยต่าง ๆ เช่น

• มีเจตนาใช้เพื่อเพิ่มสมรรถนะหรือไม่
• มีหลักฐานแสดงที่มาของสารหรือไม่
• นักกีฬาใช้ความระมัดระวังอย่างเหมาะสมแล้วหรือไม่
• มีเอกสารทางการแพทย์หรือหลักฐานการรักษาครบถ้วนหรือไม่

การเก็บเวชระเบียน ใบสั่งยา ฉลากยา และใบเสร็จไว้เป็นหลักฐาน จึงเป็นสิ่งที่ควรทำทุกครั้งเมื่อเข้ารับการรักษา

10. ก่อนใช้ยา อาหารเสริม หรือรับการรักษา นักกีฬาควรทำอะไร?

การป้องกันปัญหาย่อมดีกว่าการแก้ไขภายหลัง นักกีฬาควรตรวจสอบทุกครั้งก่อนใช้ยา อาหารเสริม หรือรับการรักษา โดยใช้รายการตรวจสอบต่อไปนี้

• แจ้งแพทย์หรือเภสัชกรว่าตนเป็นนักกีฬาที่อยู่ภายใต้กฎ WADA
• ตรวจสอบสถานะของยาหรือสารจากฐานข้อมูลของ WADA และองค์กร Anti-Doping ที่เกี่ยวข้อง
• ตรวจสอบข้อบังคับของสหพันธ์กีฬาที่ตนสังกัด
• ใช้ยาตามใบสั่งแพทย์และไม่ซื้อยารับประทานเองหากไม่แน่ใจ
• หลีกเลี่ยงอาหารเสริมที่ไม่มีแหล่งผลิตหรือมาตรฐานที่ชัดเจน
• เก็บใบสั่งยา เวชระเบียน และเอกสารการรักษาไว้เป็นหลักฐาน
• หากจำเป็นต้องใช้สารหรือวิธีการต้องห้าม ให้ปรึกษาเรื่อง TUE ก่อนการแข่งขันทุกครั้งที่สามารถทำได้
• หากไม่แน่ใจ อย่าเพิ่งใช้จนกว่าจะตรวจสอบข้อมูลให้ชัดเจน

สรุป

การป้องกันการกระทำผิดกฎ Anti-Doping ไม่ได้อาศัยเพียงการหลีกเลี่ยงสารกระตุ้นหรือยาเพิ่มสมรรถนะเท่านั้น แต่ยังรวมถึงการใช้ยารักษาโรค การรักษาทางการแพทย์ และอาหารเสริมอย่างถูกต้อง นักกีฬา โค้ช แพทย์ และเภสัชกรจึงควรร่วมกันวางแผนการรักษา ตรวจสอบบัญชีสารต้องห้าม และพิจารณาการขอ TUE เมื่อจำเป็น เพื่อให้นักกีฬาได้รับการรักษาที่เหมาะสม ควบคู่กับการปฏิบัติตามกฎของ WADA อย่างครบถ้วน

บทสรุปของบทความชุด "สารต้องห้ามในนักกีฬา"

แม้บัญชีสารต้องห้ามของ WADA จะมีรายละเอียดจำนวนมาก แต่หลักการสำคัญที่สุดมีเพียงไม่กี่ข้อ ได้แก่

หากนักกีฬายึดหลักการเหล่านี้อย่างสม่ำเสมอ ก็จะช่วยลดความเสี่ยงต่อการละเมิดกฎ Anti-Doping ได้อย่างมาก