สารต้องห้ามในนักกีฬา (ตอนที่ 1) | สารที่ห้ามตลอดเวลา S0-S5

การแข่งขันกีฬาระดับอาชีพและระดับนานาชาติไม่ได้วัดเพียงความสามารถของนักกีฬาเท่านั้น แต่ยังต้องอาศัย "ความยุติธรรมในการแข่งขัน" (Fair Play) อีกด้วย หนึ่งในหลักการสำคัญคือการห้ามใช้สารหรือวิธีการที่เพิ่มสมรรถนะอย่างไม่เป็นธรรม หรืออาจเป็นอันตรายต่อสุขภาพนักกีฬา

หลายคนเข้าใจผิดว่าสารต้องห้ามมีเฉพาะยาเพิ่มกล้ามเนื้อหรือยากระตุ้นเท่านั้น แต่ในความเป็นจริง รายชื่อสารต้องห้ามขององค์การต่อต้านการใช้สารต้องห้ามโลก (World Anti-Doping Agency; WADA) ครอบคลุมทั้งยา ฮอร์โมน สารชีวภาพ วิธีการรักษาบางชนิด รวมถึงยารักษาโรคทั่วไปที่อาจใช้ได้ในคนทั่วไป แต่ไม่สามารถใช้ในนักกีฬาบางสถานการณ์ได้

บทความชุดนี้แบ่งออกเป็น 5 ตอน เพื่อให้เข้าใจได้ง่าย โดยตอนแรกจะอธิบายสารที่ "ห้ามใช้ตลอดเวลา" ไม่ว่าจะอยู่ในช่วงฝึกซ้อม พักฟื้น หรือแข่งขันก็ตาม

WADA คืออะไร

World Anti-Doping Agency (WADA) เป็นองค์กรอิสระระดับโลกที่ก่อตั้งขึ้นในปี พ.ศ. 2542 เพื่อกำหนดมาตรฐานการต่อต้านการใช้สารต้องห้ามในกีฬา โดยมีหน้าที่สำคัญ ได้แก่

• จัดทำ Prohibited List หรือบัญชีสารต้องห้าม ซึ่งปรับปรุงทุกปี
• กำหนดมาตรฐานการตรวจสารต้องห้ามทั่วโลก
• รับรองห้องปฏิบัติการตรวจสารต้องห้าม
• กำหนดแนวทางการรักษาที่ต้องขออนุญาตใช้ยา (Therapeutic Use Exemption; TUE)
• ส่งเสริมการศึกษาและป้องกันการใช้สารต้องห้าม

รายชื่อสารต้องห้ามฉบับใหม่จะมีผลใช้ทุกวันที่ 1 มกราคมของทุกปี ดังนั้น แพทย์ เภสัชกร โค้ช และนักกีฬาควรตรวจสอบข้อมูลล่าสุดเสมอ เพราะยาที่เคยใช้ได้ในปีก่อน อาจกลายเป็นสารต้องห้ามในปีถัดไป

สารต้องห้ามที่ห้ามใช้ "ตลอดเวลา"

สารกลุ่มนี้ห้ามใช้ทั้งในและนอกการแข่งขัน กล่าวคือ แม้จะใช้เฉพาะช่วงซ้อม หลายสัปดาห์หรือหลายเดือนก่อนการแข่งขัน ก็ยังอาจตรวจพบและมีความผิดได้

• S0 สารที่ยังไม่ได้รับการรับรอง
• S1 สารอนาบอลิก
• S2 ฮอร์โมนและโกรทแฟกเตอร์
• S3 ยากระตุ้นตัวรับเบตาทู
• S4 สารยับยั้งฮอร์โมนเพศหญิงและสารควบคุมเมแทบอลิซึม
• S5 ยาขับปัสสาวะและสารช่วยปกปิด

S0: สารที่ยังไม่ผ่านการรับรอง (Non-approved Substances)

หมายถึงสารที่ยังไม่ได้รับอนุมัติให้ใช้รักษาผู้ป่วยจากหน่วยงานกำกับดูแลยา หรือยังอยู่ระหว่างการวิจัยทดลอง แต่ถูกนำมาใช้เพื่อหวังเพิ่มสมรรถนะทางกีฬา

ตัวอย่าง

• สารทดลองในงานวิจัย
• ยาที่ยังไม่ผ่านการขึ้นทะเบียน
• สารเคมีที่ซื้อผ่านอินเทอร์เน็ตโดยไม่มีข้อมูลความปลอดภัย
• ผลิตภัณฑ์ใต้ดิน (Underground laboratory)

สารกลุ่มนี้มีความเสี่ยงสูง เพราะไม่ทราบขนาดยาที่เหมาะสม ความบริสุทธิ์ และผลข้างเคียงในระยะยาว

หากจำเป็นต้องรักษาโรค
แพทย์ควรเลือกใช้ยาที่ได้รับการรับรองตามมาตรฐานแล้ว ไม่ควรใช้ยาทดลองนอกงานวิจัย เว้นแต่เป็นกรณีที่ได้รับอนุญาตตามหลักจริยธรรมและกฎของ WADA

S1: สารอนาบอลิก (Anabolic Agents)

เป็นกลุ่มที่ถูกใช้เพื่อเพิ่มมวลกล้ามเนื้อ เพิ่มแรง และช่วยให้ฟื้นตัวเร็วหลังการฝึกหนัก จึงเป็นสารที่พบในการใช้โด๊ปมากที่สุดกลุ่มหนึ่ง

ตัวอย่าง

• Testosterone
• Nandrolone
• Stanozolol
• Methandienone
• Oxandrolone
• Trenbolone
• Boldenone

นอกจากนี้ยังรวมถึงสารที่มีฤทธิ์คล้ายฮอร์โมนเพศชายอีกหลายชนิด

ผลข้างเคียง

• ตับอักเสบ
• กล้ามเนื้อหัวใจหนาผิดปกติ
• ความดันโลหิตสูง
• ภาวะมีบุตรยาก
• สิวรุนแรง
• อารมณ์แปรปรวน

มียาทดแทนหรือไม่
หากรักษาโรคทั่วไปแทบไม่มีความจำเป็นต้องใช้สารอนาบอลิก ยกเว้นผู้ป่วยที่มีภาวะขาดฮอร์โมนจริง ซึ่งต้องได้รับการประเมินและอาจต้องขอ TUE (Therapeutic Use Exemptions) ก่อนแข่งขัน

S2: สารช่วยเจริญเติบโต (Peptide Hormones, Growth Factors, Mimic & Related Substances)

เป็นสารที่ช่วยกระตุ้นการสร้างเม็ดเลือด กล้ามเนื้อ หรือเร่งการซ่อมแซมเนื้อเยื่อ

ตัวอย่าง

• Erythropoietin (EPO)
• Growth Hormone (GH)
• IGF-1
• HCG
• LH
• FGFs
• VEGF
• Hypoxia-inducible factor activators

ผลที่นักกีฬาใช้

• เพิ่มเม็ดเลือดแดง
• เพิ่มออกซิเจนไปยังกล้ามเนื้อ
• เพิ่มการสร้างกล้ามเนื้อ
• เร่งการฟื้นตัว

ยาทดแทน
หากเป็นโรคโลหิตจาง ควรรักษาตามสาเหตุ เช่น เสริมธาตุเหล็ก วิตามิน B12 หรือโฟเลต แทนการใช้ EPO โดยไม่มีข้อบ่งชี้ ส่วนผู้ที่ขาด Growth Hormone จริงอาจต้องขอ TUE

S3: ยากระตุ้นตัวรับเบตาทู (Beta-2 Agonists)

เป็นยาที่ใช้รักษาโรคหอบหืดและโรคปอดอุดกั้นเรื้อรัง แต่เมื่อใช้ขนาดสูงอาจช่วยเพิ่มสมรรถนะกีฬาได้

ตัวอย่างที่ห้ามใช้หรือจำกัดปริมาณ

• Clenbuterol (ห้ามทุกกรณี)
• Salbutamol (ใช้ได้เฉพาะขนาดที่ WADA กำหนด)
• Formoterol (ใช้ได้ภายใต้ขนาดที่กำหนด)
• Salmeterol (ใช้ได้ตามข้อกำหนด)
• Terbutaline (ต้องขอ TUE)

ยาที่ใช้ทดแทน

• Inhaled corticosteroids
• Montelukast
• Antihistamines
• หลีกเลี่ยงสารก่อภูมิแพ้

ผู้ป่วยโรคหอบหืดส่วนใหญ่ยังสามารถรักษาได้ตามมาตรฐานโดยไม่จำเป็นต้องใช้ยาที่ผิดกฎ

S4: สารควบคุมเมแทบอลิซึม (Hormone and Metabolic Modulators)

เป็นกลุ่มยาที่เปลี่ยนแปลงสมดุลฮอร์โมนหรือการเผาผลาญ เพื่อเพิ่มการสร้างกล้ามเนื้อหรือป้องกันผลข้างเคียงจากสเตียรอยด์

ตัวอย่าง

• Tamoxifen
• Clomifene
• Anastrozole
• Letrozole
• Exemestane
• Selective Androgen Receptor Modulators (SARMs)
• Meldonium

ยาทดแทน
ผู้ป่วยมะเร็งเต้านมหรือผู้ป่วยที่จำเป็นต้องใช้ยากลุ่มนี้สามารถรักษาได้ตามข้อบ่งชี้ แต่ในนักกีฬาแข่งขันอาจต้องดำเนินการขอ TUE ก่อน

S5: ยาขับปัสสาวะและสารช่วยปกปิด (Diuretics and Masking Agents)

แม้ยาขับปัสสาวะจะไม่ได้เพิ่มสมรรถนะโดยตรง แต่ช่วยลดน้ำหนักอย่างรวดเร็ว และทำให้ปัสสาวะเจือจาง จึงอาจช่วยปกปิดการตรวจพบสารต้องห้ามชนิดอื่น

ตัวอย่าง

• Furosemide
• Hydrochlorothiazide
• Bumetanide
• Acetazolamide
• Spironolactone
• Torasemide

ยาทดแทน

• ควบคุมอาหาร ลดโซเดียม
• ยาลดความดันโลหิตกลุ่มอื่น เช่น ARBs, Calcium channel blockers, ACE inhibitors

ผู้ป่วยบางรายยังจำเป็นต้องใช้ยาขับปัสสาวะจริง เช่น ภาวะหัวใจล้มเหลว หรือโรคไต ซึ่งต้องปรึกษาแพทย์ผู้ดูแลและอาจต้องขอ TUE

หากใช้ช่วงซ้อม แล้วหยุดก่อนแข่งขัน จะตรวจพบหรือไม่?

คำตอบคือ "อาจตรวจพบได้"

สารต้องห้ามแต่ละชนิดมีระยะเวลาคงอยู่ในร่างกาย (Detection Window) แตกต่างกัน บางชนิดอยู่เพียงไม่กี่วัน แต่บางชนิดสามารถตรวจพบได้หลายเดือน หรือเป็นปี โดยเฉพาะสารอนาบอลิกบางชนิดที่สะสมในร่างกาย

ปัจจัยที่มีผลต่อการตรวจพบ ได้แก่

• ชนิดของสาร
• ขนาดยาที่ใช้
• ระยะเวลาที่ใช้
• การทำงานของตับและไต
• ความไวของห้องปฏิบัติการ
• เทคนิคการตรวจที่พัฒนาอย่างต่อเนื่อง

นอกจากนี้ WADA ยังสามารถสุ่มตรวจนักกีฬาได้ตลอดปี ไม่จำกัดเฉพาะวันแข่งขัน นักกีฬาระดับนานาชาติหลายประเภทต้องแจ้งสถานที่พำนัก (Whereabouts) เพื่อให้เจ้าหน้าที่สามารถเข้าตรวจได้ทุกเวลา ดังนั้นการใช้สารต้องห้ามเฉพาะช่วงฝึกซ้อมจึงไม่ได้ช่วยหลีกเลี่ยงการตรวจเสมอไป

สรุป

สารต้องห้ามกลุ่ม S0-S5 เป็นกลุ่มที่ห้ามใช้ตลอดเวลา ไม่ว่าจะอยู่ในช่วงฝึกซ้อมหรือแข่งขัน เพราะสามารถเพิ่มสมรรถนะกีฬา หรือช่วยปกปิดการใช้สารอื่นได้ นักกีฬาไม่ควรซื้อยาหรืออาหารเสริมรับประทานเองโดยไม่ตรวจสอบรายการสารต้องห้าม และแพทย์รวมถึงเภสัชกรควรตรวจสอบสถานะของยาทุกครั้งก่อนสั่งใช้ให้แก่นักกีฬาที่เข้าร่วมการแข่งขัน

ตอนต่อไป: วิธีการต้องห้ามที่ไม่ใช่ยา (M1-M3) ได้แก่ การถ่ายเลือด การดัดแปลงตัวอย่างปัสสาวะ และการดัดแปลงพันธุกรรม ซึ่งล้วนถือเป็นการโด๊ปเช่นเดียวกับการใช้ยา