สารต้องห้ามในนักกีฬา (ตอนที่ 2) | วิธีการต้องห้ามที่ไม่ใช่ยา (M1-M3)

เมื่อกล่าวถึงการโด๊ป (Doping) หลายคนมักนึกถึงการรับประทานยา ฉีดยา หรือใช้ฮอร์โมนต่าง ๆ แต่ในความเป็นจริง การเพิ่มสมรรถนะกีฬาไม่ได้เกิดจาก "สาร" เพียงอย่างเดียว ยังมี "วิธีการ" ที่สามารถเพิ่มความได้เปรียบในการแข่งขัน ซึ่งองค์การต่อต้านการใช้สารต้องห้ามโลก (World Anti-Doping Agency; WADA) จัดให้เป็นความผิดเช่นเดียวกับการใช้ยา

วิธีการเหล่านี้บางอย่างถูกพัฒนาขึ้นจากเทคโนโลยีทางการแพทย์ที่มีประโยชน์ต่อผู้ป่วย แต่หากนำมาใช้ในนักกีฬาที่มีสุขภาพปกติ เพื่อเพิ่มสมรรถนะหรือหลีกเลี่ยงการตรวจสารต้องห้าม ก็ถือเป็นการละเมิดกฎการแข่งขัน

ในตอนนี้จะกล่าวถึงวิธีการต้องห้ามที่ ห้ามใช้ตลอดเวลา ได้แก่

• M1 การปรับแต่งเลือดและองค์ประกอบของเลือด (Manipulation of Blood and Blood Components)
• M2 การปรับแต่งเคมีและทางกายภาพ (Chemical and Physical Manipulation)
• M3 การดัดแปลงพันธุกรรมและเซลล์ (Gene and Cell Doping)

M1: การปรับแต่งเลือดและองค์ประกอบของเลือด

เลือดเป็นตัวนำออกซิเจนไปยังกล้ามเนื้อ หากสามารถเพิ่มจำนวนเม็ดเลือดแดงหรือเพิ่มประสิทธิภาพการขนส่งออกซิเจนได้ นักกีฬาจะมีความทนทาน (Endurance) สูงขึ้น เหนื่อยช้าลง และฟื้นตัวเร็วขึ้น จึงเป็นเหตุผลที่ WADA ห้ามการดัดแปลงเลือดทุกชนิดที่ไม่ได้มีข้อบ่งชี้ทางการแพทย์

ตัวอย่างวิธีที่อยู่ในกลุ่ม M1

• การถ่ายเลือดของตนเอง (Autologous Blood Transfusion)
• การถ่ายเลือดจากผู้อื่น (Homologous Blood Transfusion)
• การให้เม็ดเลือดแดงเข้มข้น (Packed Red Cells)
• การใช้ผลิตภัณฑ์เลือดเพื่อเพิ่มการลำเลียงออกซิเจน
• การใช้สารพาหะออกซิเจนสังเคราะห์ (Artificial Oxygen Carriers)
• ผลิตภัณฑ์ฮีโมโกลบินสังเคราะห์ (Hemoglobin-based Oxygen Carriers)
• Perfluorocarbons (PFCs)

ทำไมจึงช่วยเพิ่มสมรรถนะกีฬา

• เพิ่มจำนวนเม็ดเลือดแดง
• เพิ่มความสามารถในการนำออกซิเจน
• ลดความเมื่อยล้า
• เพิ่มความทนทานในการแข่งขันระยะยาว

หากจำเป็นต้องรักษาโรค มีทางเลือกหรือไม่

การให้เลือดเป็นการรักษาที่จำเป็นในผู้ป่วยหลายกลุ่ม เช่น อุบัติเหตุ เสียเลือดมาก ผ่าตัดใหญ่ มะเร็ง หรือโรคโลหิตจางรุนแรง ซึ่งสามารถทำได้ตามข้อบ่งชี้ทางการแพทย์ โดยนักกีฬาที่จำเป็นต้องรักษาควรแจ้งแพทย์ประจำทีมและดำเนินการตามระเบียบขององค์กรกีฬา รวมถึงการขอ Therapeutic Use Exemption (TUE) หากเข้าเกณฑ์

สำหรับภาวะโลหิตจางจากการขาดธาตุเหล็กหรือวิตามิน การรักษาควรเน้นที่การแก้สาเหตุ เช่น

• รับประทานธาตุเหล็ก
• เสริมวิตามินบี 12
• เสริมโฟเลต
• รักษาโรคที่ทำให้เสียเลือดเรื้อรัง

M2: การปรับแต่งเคมีและทางกายภาพ

วิธีการในกลุ่มนี้ไม่ได้เพิ่มสมรรถนะโดยตรงเสมอไป แต่มีวัตถุประสงค์เพื่อหลีกเลี่ยงหรือรบกวนการตรวจสารต้องห้าม ทำให้ผลตรวจไม่สะท้อนความเป็นจริง

ตัวอย่างที่อยู่ในกลุ่ม M2

• ปลอมแปลงตัวอย่างปัสสาวะ
• เปลี่ยนหรือสลับตัวอย่างปัสสาวะ
• เติมสารเคมีลงในตัวอย่างปัสสาวะ
• การให้สารน้ำทางหลอดเลือดดำ (Intravenous Infusion) เกินกว่าปริมาณที่ WADA อนุญาต โดยไม่มีข้อบ่งชี้ทางการแพทย์
• การใช้วิธีใด ๆ ที่ทำให้ผลตรวจคลาดเคลื่อน

ทำไมจึงเป็นความผิด

แม้ว่าวิธีเหล่านี้อาจไม่ได้ช่วยให้นักกีฬาแข็งแรงขึ้น แต่ถือเป็นการขัดขวางกระบวนการตรวจสารต้องห้าม และทำลายความน่าเชื่อถือของระบบ Anti-Doping จึงมีโทษเช่นเดียวกับการใช้สารต้องห้าม

การให้น้ำเกลือทางหลอดเลือดดำผิดกฎหรือไม่

หลายคนเข้าใจผิดว่าการให้น้ำเกลือเพื่อฟื้นตัวหลังซ้อมเป็นเรื่องปกติ แต่ WADA จำกัดปริมาณการให้สารน้ำทางหลอดเลือดดำในช่วงเวลาที่กำหนด เว้นแต่เป็นการรักษาที่จำเป็น เช่น

• เข้ารับการรักษาในโรงพยาบาล
• การผ่าตัด
• ภาวะฉุกเฉิน
• มีข้อบ่งชี้ทางการแพทย์ที่ชัดเจน

หากจำเป็นต้องรักษาโรค มีทางเลือกหรือไม่

• รับประทานน้ำและเกลือแร่แทนการให้น้ำเกลือ หากสามารถรับประทานได้
• ใช้การรักษามาตรฐานที่ไม่กระทบต่อกฎ Anti-Doping
• หากจำเป็นต้องให้น้ำเกลือ ควรมีเวชระเบียนและเอกสารประกอบครบถ้วน

M3: การดัดแปลงพันธุกรรมและเซลล์

M3 เป็นหนึ่งในหัวข้อที่ได้รับความสนใจมากที่สุดในวงการกีฬา เพราะเป็นการนำเทคโนโลยีชีวการแพทย์สมัยใหม่มาเพิ่มสมรรถนะของร่างกายโดยตรง แม้ปัจจุบันจะพบไม่บ่อย แต่ WADA ได้กำหนดให้เป็นวิธีต้องห้ามล่วงหน้า เนื่องจากมีศักยภาพสูงในการเปลี่ยนแปลงสมรรถภาพของนักกีฬา

ตัวอย่างของ Gene และ Cell Doping

• การถ่ายยีน (Gene Transfer)
• การแก้ไขยีน (Gene Editing เช่น CRISPR)
• การกระตุ้นการสร้าง EPO ผ่านยีน
• การเพิ่มการสร้าง Growth Factors ผ่านยีน
• การดัดแปลงเซลล์เพื่อเพิ่มมวลกล้ามเนื้อ
• การใช้เซลล์ที่ผ่านการดัดแปลงพันธุกรรม

เหตุใดจึงอันตราย

• อาจเกิดมะเร็ง
• เกิดการตอบสนองของภูมิคุ้มกัน
• ควบคุมระดับการสร้างโปรตีนไม่ได้
• เกิดผลข้างเคียงระยะยาวที่ยังไม่ทราบแน่ชัด

หากจำเป็นต้องรักษาโรค

ปัจจุบัน Gene Therapy ได้รับการรับรองให้ใช้รักษาโรคทางพันธุกรรมบางชนิด มะเร็งเม็ดเลือด และโรคหายากบางโรค ซึ่งเป็นการรักษาผู้ป่วย ไม่ใช่เพื่อเพิ่มสมรรถนะกีฬา หากนักกีฬามีความจำเป็นต้องได้รับการรักษาดังกล่าว ควรได้รับการดูแลจากแพทย์ผู้เชี่ยวชาญและดำเนินการตามข้อกำหนดขององค์กรกีฬา รวมถึงการพิจารณา TUE เมื่อเหมาะสม

หากทำเฉพาะช่วงฝึกซ้อม จะตรวจพบได้หรือไม่

คำตอบคือ "มีโอกาสตรวจพบได้" และในหลายกรณีสามารถตรวจพบได้แม้จะหยุดไปแล้วเป็นเวลานาน

ปัจจุบัน WADA ไม่ได้อาศัยเพียงการตรวจหาสารในปัสสาวะหรือเลือดเท่านั้น แต่ยังใช้เทคโนโลยีหลายรูปแบบร่วมกัน

• ตรวจสารหรือเมแทบอไลต์ที่ตกค้างในเลือดและปัสสาวะ
• ตรวจความผิดปกติของฮีโมโกลบินและเม็ดเลือดแดง
• ใช้ Athlete Biological Passport (ABP) เพื่อติดตามค่าทางชีวภาพของนักกีฬาเป็นระยะ
• ตรวจเครื่องหมายชีวภาพ (Biomarkers)
• ตรวจสารพันธุกรรมหรือโปรตีนที่บ่งชี้การดัดแปลงเซลล์
• เก็บตัวอย่างระยะยาวและนำมาตรวจซ้ำเมื่อเทคโนโลยีใหม่สามารถตรวจพบได้

โดยเฉพาะการถ่ายเลือด แม้จะไม่สามารถตรวจพบเลือดที่ให้เข้าไปโดยตรงเสมอ แต่การเปลี่ยนแปลงของค่าทางโลหิตวิทยา เช่น ฮีโมโกลบิน จำนวนเม็ดเลือดแดง หรือค่ารีติคูโลไซต์ (Reticulocyte Count) อาจผิดปกติและถูกตรวจพบผ่านระบบ Athlete Biological Passport ได้

สำหรับการดัดแปลงพันธุกรรม แม้เทคโนโลยีการตรวจยังพัฒนาอย่างต่อเนื่อง แต่ WADA ได้ลงทุนวิจัยอย่างมากเพื่อค้นหา Biomarkers และลักษณะเฉพาะของยีนหรือโปรตีนที่ผิดธรรมชาติ ทำให้ความเสี่ยงที่จะถูกตรวจพบเพิ่มขึ้นทุกปี

สรุป

การโด๊ปไม่ได้หมายถึงการใช้ยาเพียงอย่างเดียว แต่ยังรวมถึงการใช้เทคนิคทางการแพทย์เพื่อเพิ่มสมรรถนะหรือหลีกเลี่ยงการตรวจสารต้องห้ามด้วย ไม่ว่าจะเป็นการถ่ายเลือด การปลอมแปลงตัวอย่างตรวจ การให้น้ำเกลือโดยไม่มีข้อบ่งชี้ หรือการดัดแปลงพันธุกรรม ล้วนอยู่ในรายการต้องห้ามของ WADA และอาจถูกตรวจพบได้แม้กระทำเฉพาะช่วงฝึกซ้อม เนื่องจากปัจจุบันมีการสุ่มตรวจนอกการแข่งขัน ระบบ Athlete Biological Passport และการเก็บตัวอย่างย้อนหลังเพื่อตรวจซ้ำเมื่อเทคโนโลยีก้าวหน้าขึ้น

ตอนต่อไป: สารต้องห้ามที่ห้ามใช้เฉพาะ "ระหว่างการแข่งขัน" ได้แก่ S6-S9 ซึ่งครอบคลุมสารกระตุ้น ยาเสพติด สารแคนนาบินอยด์ และกลูโคคอร์ติคอยด์ ซึ่งหลายชนิดเป็นยาที่ใช้รักษาโรคทั่วไปและพบได้บ่อยในเวชปฏิบัติ