ภาวะแพ้อาหาร (Food allergy)

ภาวะแพ้อาหาร คือปฏิกิริยาภูมิคุ้มกันที่ร่างกายตอบสนองต่อโปรตีนในอาหารบางชนิดอย่างผิดปกติ โดยระบบภูมิคุ้มกันจะจดจำโปรตีนนั้นว่าเป็นสารแปลกปลอมและสร้างปฏิกิริยาต่อต้าน ทำให้เกิดอาการตั้งแต่เล็กน้อยจนถึงรุนแรงถึงชีวิต (anaphylaxis)

ชนิดของภาวะแพ้อาหาร

ภาวะแพ้อาหารแบ่งออกได้เป็น 3 ชนิดหลักตามกลไกภูมิคุ้มกันที่เกี่ยวข้อง ได้แก่

  1. ภาวะแพ้อาหารชนิด IgE-mediated (Immediate-type hypersensitivity) – เกิดจากแอนติบอดี IgE ทำให้เกิดอาการเร็วภายในไม่กี่นาทีถึงชั่วโมงหลังรับประทานอาหาร
  2. ภาวะแพ้อาหารชนิด Non-IgE-mediated (Delayed-type hypersensitivity) – ไม่เกี่ยวข้องกับ IgE แต่เป็นการตอบสนองของ T-lymphocytes ทำให้อาการเกิดช้าหลายชั่วโมงถึงวัน
  3. ภาวะแพ้อาหารชนิดผสม (Mixed-type) – มีทั้งกลไกของ IgE และ T-cell ร่วมกัน

ตารางเปรียบเทียบความแตกต่างของชนิดภาวะแพ้อาหาร

ลักษณะ IgE-mediated Non-IgE-mediated Mixed type
กลไกภูมิคุ้มกัน เกิดจาก IgE antibody ทำให้ mast cell และ basophil ปล่อย histamine เกิดจาก T-cell mediated immune response มีทั้ง IgE และ T-cell ร่วมกัน
ระยะเวลาเกิดอาการ รวดเร็ว (ภายในไม่กี่นาที – 2 ชั่วโมง) ช้า (หลายชั่วโมง – หลายวัน) ได้ทั้งเร็วและช้า
อาหารที่พบบ่อย นมวัว, ไข่, ถั่วลิสง, ถั่วเปลือกแข็ง, แป้งสาลี, ถั่วเหลือง, ปลา, กุ้ง-ปู นมวัว, ถั่วเหลือง, ข้าวสาลี (โดยเฉพาะในทารก) นมวัว, ถั่วเหลือง (ในโรค atopic dermatitis หรือ eosinophilic GI disease)
อาการที่พบ ลมพิษ, คัน, หน้าบวม, คลื่นไส้, หายใจลำบาก, anaphylaxis อาเจียน, ท้องเสียเรื้อรัง, ถ่ายเป็นมูกเลือด, ลำไส้อักเสบ ผื่นผิวหนังอักเสบ, กลืนลำบาก, eosinophilic esophagitis
ตัวอย่างโรค อาหารทะเลแพ้เฉียบพลัน, แพ้นมวัวแบบ anaphylaxis Food protein-induced enterocolitis syndrome (FPIES), Proctocolitis ในทารก Atopic dermatitis ที่เกิดจากอาหาร, Eosinophilic esophagitis
การตรวจวินิจฉัย Skin prick test, serum-specific IgE, food challenge Elimination diet, food challenge, biopsy แสดง lymphocytic infiltration ทั้งการตรวจ IgE และ biopsy
การรักษา หลีกเลี่ยงอาหารที่แพ้, ให้ antihistamines, corticosteroids หรือ epinephrine ใน anaphylaxis หลีกเลี่ยงอาหารต้นเหตุ, ให้ยาลดการอักเสบหรือยาสเตียรอยด์เฉพาะกรณี รักษาตามกลไกร่วม เช่น ยาสเตียรอยด์เฉพาะที่, ควบคุมอาหาร
การป้องกัน อ่านฉลากอาหาร, แจ้งแพทย์ก่อนใช้ยา/วัคซีนที่มีส่วนผสมอาหารแพ้ แนะนำให้เริ่มอาหารเสริมตามวัย ไม่เลื่อนเกินจำเป็น ติดตามและประเมินการแพ้อาหารร่วมกับแพทย์เฉพาะทาง


การวินิจฉัย

การวินิจฉัยภาวะแพ้อาหารอาศัยประวัติการรับประทานอาหารที่สงสัยร่วมกับการเกิดอาการ ตรวจทดสอบทางผิวหนัง (skin prick test) หรือการตรวจเลือดหา specific IgE รวมถึงการทำ food challenge test ภายใต้การดูแลของแพทย์เฉพาะทางภูมิแพ้

การรักษา

  • กรณี IgE-mediated: ให้ยาต้านฮิสตามีน, corticosteroids หรือฉีด adrenaline ในกรณี anaphylaxis
  • กรณี Non-IgE-mediated: หลีกเลี่ยงอาหารต้นเหตุ, ปรับอาหาร, ใช้ยาลดการอักเสบหากจำเป็น
  • กรณี Mixed type: รักษาทั้งตามอาการผิวหนังและระบบทางเดินอาหาร

การป้องกันภาวะแพ้อาหาร

  • หลีกเลี่ยงการรับประทานอาหารที่เคยแพ้โดยเด็ดขาด
  • อ่านฉลากอาหารทุกครั้งก่อนบริโภค โดยเฉพาะในผลิตภัณฑ์แปรรูป
  • สำหรับทารก ควรให้นมแม่อย่างน้อย 4–6 เดือน และแนะนำอาหารเสริมตามวัยอย่างเหมาะสม
  • แจ้งประวัติแพ้อาหารต่อแพทย์และพยาบาลก่อนรับยา วัคซีน หรืออาหารทางการแพทย์
  • ผู้ที่มีประวัติแพ้อาหารรุนแรงควรพก Adrenaline auto-injector (EpiPen) และบอกให้คนรอบข้างทราบ

สรุป

ภาวะแพ้อาหารเกิดจากการตอบสนองของภูมิคุ้มกันที่ผิดปกติต่อโปรตีนในอาหาร แบ่งเป็นชนิด IgE-mediated, Non-IgE-mediated และชนิดผสม โดยอาหารที่พบมากที่สุด ได้แก่ นมวัว ไข่ ถั่ว และอาหารทะเล อาการอาจตั้งแต่ผื่นคันเล็กน้อยจนถึงภาวะช็อกจากการแพ้อย่างรุนแรง การหลีกเลี่ยงอาหารที่แพ้และการพกยาฉุกเฉินเป็นหัวใจสำคัญในการป้องกันภาวะแทรกซ้อนและลดอันตรายต่อชีวิต