ยาไฮดรอกซิซีน (Hydroxyzine, Atarax®)

Hydroxyzine เป็นยากลุ่ม antihistamines ชนิด first-generation H1-receptor antagonist จัดอยู่ในกลุ่ม piperazine derivatives มีคุณสมบัติเด่นคือมีฤทธิ์ต้านฮีสตามีน ร่วมกับฤทธิ์กดประสาท, ลดความวิตกกังวล, ต้านอาเจียน และต้านฤทธิ์โคลิเนอร์จิกบางส่วน จึงเป็นยาที่มีการใช้ทางคลินิกกว้างกว่ายาแก้แพ้ทั่วไป

ข้อบ่งใช้หลัก ได้แก่ การรักษาอาการคันจากภาวะภูมิแพ้และลมพิษ, ใช้เป็นยาคลายกังวลระยะสั้น, ยาก่อนการผ่าตัด (premedication) และใช้ลดอาการคลื่นไส้อาเจียนบางกรณี

ในประเทศไทย hydroxyzine มีบรรจุอยู่ใน บัญชียาหลักแห่งชาติ (National List of Essential Medicines; NLEM) ภายใต้ข้อบ่งใช้ด้านอาการแพ้และอาการคัน โดยจัดเป็นยาควบคุมการใช้ตามข้อบ่งใช้ทางการแพทย์

ที่มาและการออกฤทธิ์:

Hydroxyzine ถูกพัฒนาในช่วงทศวรรษ 1950 โดยบริษัท Union Chimique Belge (UCB) และถูกนำมาใช้ทางคลินิกในปี ค.ศ. 1956 ถือเป็นหนึ่งใน antihistamines รุ่นแรกที่มีฤทธิ์กดประสาทชัดเจน และต่อมาได้มีการพัฒนาอนุพันธ์ที่ลดฤทธิ์กดประสาทลง คือ cetirizine ซึ่งเป็น metabolite ของ hydroxyzine

Hydroxyzine ออกฤทธิ์โดย:

• เป็น inverse agonist/antagonist ที่ตัวรับ H1 receptor ทั้งในระบบประสาทส่วนกลางและส่วนปลาย
• ผ่าน blood-brain barrier ได้ดี → ทำให้เกิด sedation ชัดเจน
• มีฤทธิ์ต้าน muscarinic receptor บางส่วน → anticholinergic effect
• มีฤทธิ์กด subcortical area ใน CNS → ช่วยลดความวิตกกังวล

การออกฤทธิ์ครอบคลุมทั้งอาการคัน ผื่นลมพิษ อาการแพ้ และอาการกระวนกระวาย จึงแตกต่างจาก second-generation antihistamines ที่ออกฤทธิ์เฉพาะส่วนปลายเป็นหลัก

การใช้ยาที่เหมาะสม

1. ใช้บรรเทาอาการแพ้และอาการคัน (Allergic pruritus, urticaria)

โดยใช้ระยะสั้น เป็นครั้งคราว ตามอาการ

ผู้ใหญ่: รับประทานครั้งละ 10-25 mg วันละ 3–4 ครั้ง

เด็ก: 1-2 mg/kg/day แบ่งให้วันละ 3–4 ครั้ง

2. ใช้รักษาภาวะวิตกกังวลในผู้ใหญ่

ขนาด 50–100 mg/day แบ่งให้ 2–4 ครั้ง

ใช้ระยะสั้น ไม่แนะนำเป็น long-term therapy

3. ใช้เป็น Premedication ก่อนผ่าตัด

50–100 mg รับประทานหรือฉีดเข้ากล้ามก่อนผ่าตัด

4. ใช้แก้อาการคลื่นไส้อาเจียนในบางกรณี

25–50 mg ทุก 6–8 ชั่วโมง ตามดุลยพินิจแพทย์

หมายเหตุ: ควรปรับขนาดยาในผู้สูงอายุ และผู้ป่วยตับบกพร่อง เนื่องจากครึ่งชีวิตยาจะยาวนานขึ้น

ผลข้างเคียง พิษของยา และข้อควรระวัง

ผลข้างเคียงที่พบบ่อย ได้แก่ ง่วงซึม ปากแห้ง คอแห้ง (anticholinergic effect) เวียนศีรษะ ตาพร่า ท้องผูก ปัสสาวะลำบาก

ผลข้างเคียงที่สำคัญ

• QT prolongation และเสี่ยง torsades de pointes (โดยเฉพาะในผู้มีปัจจัยเสี่ยง)
• สับสนหรือกระวนกระวายในผู้สูงอายุ
• ภาวะกดการหายใจเมื่อใช้ร่วมกับ CNS depressants

การใช้ยาเกินขนาดอาจทำให้ ซึมลึก กระวนกระวาย ชัก ภาวะหัวใจเต้นผิดจังหวะ หน้าแดง ตามัว ปัสสาวะคั่ง ความดันโลหิตสูง และมีไข้ (hyperthermia) การรักษาเป็นแบบประคับประคอง ไม่มี antidote จำเพาะ

ข้อควรระวัง

• ผู้สูงอายุ (เสี่ยง delirium และหกล้ม)
• ผู้ป่วยโรคหัวใจหรือมี QT prolongation
• ผู้ป่วยตับบกพร่อง
• หญิงตั้งครรภ์ไตรมาสแรก (ควรหลีกเลี่ยง)
• หลีกเลี่ยงการขับขี่ยานพาหนะหรือทำงานกับเครื่องจักร

ปฏิกิริยาระหว่างยา

• CNS depressants (benzodiazepines, opioids, alcohol) → เพิ่ม sedation และกดการหายใจ
• ยาที่ยืด QT interval (เช่น macrolides, fluoroquinolones, antipsychotics) → เพิ่มความเสี่ยง arrhythmia
• Anticholinergic drugs → เพิ่มผลข้างเคียงปากแห้ง ท้องผูก ปัสสาวะลำบาก
• ยาที่มีผลต่อ CYP metabolism อาจมีผลต่อระดับยา แม้ hydroxyzine ไม่ใช่ substrate หลักของ CYP3A4

สรุป

Hydroxyzine เป็น first-generation H1 antihistamine ที่มีบทบาททางคลินิกกว้างกว่ายาแก้แพ้ทั่วไป เนื่องจากมีฤทธิ์กดประสาทและคลายกังวลร่วมด้วย เหมาะสำหรับการรักษาอาการคันจากลมพิษ รวมถึงใช้เป็นยาคลายกังวลระยะสั้นและ premedication ก่อนผ่าตัด

อย่างไรก็ตาม ผลข้างเคียงด้าน sedation, anticholinergic effect และความเสี่ยง QT prolongation ทำให้ต้องใช้ด้วยความระมัดระวัง โดยเฉพาะในผู้สูงอายุและผู้ป่วยโรคหัวใจ ในทางปฏิบัติทางคลินิก ยารุ่นที่สองมักถูกเลือกใช้เป็น first-line ในโรคภูมิแพ้ทั่วไป ขณะที่ hydroxyzine เหมาะในกรณีที่ต้องการฤทธิ์กดประสาทร่วมด้วย