กลุ่มยาลดน้ำตาลในเลือด (Hypoglycemics)

ยาลดน้ำตาลในเลือด หรือที่เรียกกันทั่วไปว่า “ยาเบาหวาน” สามารถแบ่งออกเป็น 2 ประเภทใหญ่ ๆ คือ ยาฉีด และ ยารับประทาน โดยยาฉีดที่สำคัญที่สุดคือกลุ่มอินซูลิน ซึ่งใช้ในผู้ป่วยเบาหวานชนิดที่ตับอ่อนไม่สามารถสร้างอินซูลินได้เลย ผู้ป่วยเบาหวานขณะตั้งครรภ์ และผู้ป่วยเบาหวานที่มีภาวะไตวาย ส่วนยารับประทานจะใช้ในผู้ป่วยเบาหวานทั่วไปที่ไม่สามารถควบคุมระดับน้ำตาลในเลือดได้ด้วยการปรับพฤติกรรมเพียงอย่างเดียว ปัจจุบันยาลดน้ำตาลในเลือดชนิดรับประทานแบ่งออกเป็น 7 กลุ่มย่อย ซึ่งจะกล่าวถึงต่อไป

สาเหตุของโรคเบาหวาน

โรคเบาหวานสามารถพบได้ตั้งแต่วัยเด็กจนถึงวัยชรา และอาจพบแบบชั่วคราวในหญิงตั้งครรภ์ ในวัยเด็กมักเกิดจากการถูกทำลายของเบตาเซลล์ที่ตับอ่อน ส่วนในหญิงตั้งครรภ์เกิดจากการที่ระดับฮอร์โมนเอสโตรเจนและโปรเจสเตอโรนสูงเป็นเวลานาน ซึ่งฮอร์โมนทั้งสองมีฤทธิ์ต้านอินซูลิน สำหรับเบาหวานในผู้ใหญ่ มักเกิดจากหลายกลไกประกอบกัน ได้แก่

• เบตาเซลล์ที่ตับอ่อนไม่สามารถหลั่งอินซูลินได้ หรือหลั่งออกมาไม่เพียงพอ (อินซูลินทำหน้าที่นำกลูโคสจากเลือดเข้าสู่เซลล์เพื่อใช้เป็นพลังงาน)
• เซลล์กล้ามเนื้อและเซลล์ไขมันดื้อต่ออินซูลิน ซึ่งพบได้บ่อยในผู้ที่มีภาวะอ้วน
• ตับสร้างกลูโคสออกสู่กระแสเลือดมากเกินไป
• ศูนย์ควบคุมความอิ่มที่ไฮโปธาลามัสทำงานช้าหรือผิดปกติ
• อัลฟาเซลล์ของตับอ่อนหลั่งกลูคากอนมากเกินไป (กลูคากอนเป็นฮอร์โมนที่เพิ่มระดับน้ำตาลในเลือด)
• ลำไส้หลั่งฮอร์โมนอินครีตินลดลง ซึ่งปกติจะช่วยกระตุ้นกระบวนการลดน้ำตาลในเลือด
• ไตดูดซึมกลูโคสที่ถูกกรองออกมาแล้วกลับเข้าสู่กระแสเลือดมากขึ้น

นอกจากนี้ยังมีบางภาวะที่อาจทำให้ระดับน้ำตาลในเลือดสูงขึ้นชั่วคราว และกลับสู่ภาวะปกติได้เมื่อภาวะนั้นสิ้นสุดลง เช่น

• ภาวะเครียด
การติดเชื้อรุนแรง
• ตับอ่อนอักเสบ
• โรคของต่อมไร้ท่อ
• การใช้ยาบางชนิด เช่น ยาเม็ดคุมกำเนิด ยากลุ่มสเตียรอยด์ และยาขับปัสสาวะบางชนิด

จากข้อมูลข้างต้นจะเห็นได้ว่า การรับประทานอาหารหวานไม่ใช่สาเหตุโดยตรงของโรคเบาหวาน แต่เมื่อกลไกการควบคุมระดับน้ำตาลในร่างกายเสียไป การบริโภคอาหารหวานจะทำให้น้ำตาลในเลือดสูงขึ้นมากและสูงอยู่นาน ส่งผลเสียต่ออวัยวะต่าง ๆ ในระยะยาว เนื่องจากสาเหตุของความผิดปกติทั้ง 7 กลไกดังกล่าวยังไม่ทราบแน่ชัด จึงยังไม่สามารถรักษาโรคเบาหวานให้หายขาดได้ การควบคุมอาหารจึงเป็นหัวใจสำคัญของการรักษา และจะพิจารณาใช้ยาลดน้ำตาลในเลือดเมื่อการปรับพฤติกรรมเพียงอย่างเดียวไม่เพียงพอ

ชนิดของยาลดน้ำตาลในเลือด

เนื่องจากโรคเบาหวานเกิดจากหลายกลไก ยาที่ใช้รักษาจึงมีหลากหลายกลุ่ม บางกลุ่มออกฤทธิ์เพียงตำแหน่งเดียว ขณะที่บางกลุ่มออกฤทธิ์หลายตำแหน่งร่วมกัน ในทางปฏิบัติ แพทย์มักใช้ยาหลายกลุ่มร่วมกันเพื่อควบคุมระดับน้ำตาลในเลือดให้ได้ตามเป้าหมาย

ยาลดน้ำตาลในเลือดสามารถแบ่งออกเป็นกลุ่มใหญ่ ๆ ได้ดังนี้

1. ยาฉีด เป็นฮอร์โมนทดแทนหรือเสริมฮอร์โมนของร่างกาย ได้แก่
   • กลุ่มอินซูลิน (Insulin)

   อินซูลินจำเป็นต้องใช้ในผู้ป่วยเบาหวานชนิดที่เป็นตั้งแต่วัยเด็ก ผู้ป่วยเบาหวานขณะตั้งครรภ์ ผู้ป่วยเบาหวานจากภาวะตับอ่อนอักเสบหรือเนื้องอกตับอ่อน ผู้ป่วยที่มีภาวะไตวาย ผู้ป่วยที่เจ็บป่วยรุนแรงหรืออยู่ในช่วงหลังผ่าตัด รวมถึงผู้ที่ไม่สามารถควบคุมระดับน้ำตาลได้ด้วยยารับประทาน เดิมอินซูลินสกัดจากตับอ่อนของสัตว์ซึ่งอาจทำให้เกิดอาการแพ้ ปัจจุบันสามารถผลิตด้วยเทคนิค genetic engineering ให้มีโครงสร้างเหมือนอินซูลินของมนุษย์ จึงมีความปลอดภัยสูงขึ้น อีกทั้งยังสามารถปรับระยะเวลาการออกฤทธิ์ให้สั้นหรือยาวตามความต้องการ รวมถึงมีอินซูลินชนิดผสมที่ช่วยลดจำนวนครั้งในการฉีด

   • กลุ่มอินครีติน (GLP-1 analogs)

   GLP-1 เป็นฮอร์โมนในกลุ่มอินครีตินที่หลั่งจากทางเดินอาหารหลังการรับประทานอาหาร โดยช่วยกระตุ้นการหลั่งอินซูลินและยับยั้งการหลั่งกลูคากอน ยา GLP-1 analog เป็นยาสังเคราะห์ที่เลียนแบบฮอร์โมนดังกล่าวและมีฤทธิ์ยาวนานขึ้น นอกจากช่วยลดน้ำตาลในเลือดแล้ว ยังทำให้อิ่มเร็ว ลดความอยากอาหาร และชะลอการบีบตัวของกระเพาะอาหาร ตัวอย่างยา ได้แก่ Exenatide และ Liraglutide

   • กลุ่มอไมลิน (Pramlintide)

   อไมลินเป็นฮอร์โมนที่หลั่งจากเบตาเซลล์ของตับอ่อนร่วมกับอินซูลิน มีบทบาทในการชะลอการย่อยอาหาร กระตุ้นศูนย์อิ่ม และยับยั้งการหลั่งกลูคากอน ผู้ป่วยที่ขาดอินซูลินมักขาดอไมลินร่วมด้วย Pramlintide เป็นยาสังเคราะห์ที่ใช้ฉีดร่วมกับอินซูลิน ช่วยลดปริมาณอินซูลินที่ต้องใช้ แต่ปัจจุบันยังมีราคาสูงมาก

2. ยารับประทาน แบ่งตามกลไกการออกฤทธิ์ได้ 4 กลุ่มใหญ่ คือ
   • กลุ่มกระตุ้นการหลั่งอินซูลินจากตับอ่อน ได้แก่ Sulfonylureas, Meglitinides และ DPP-4 inhibitors
   • กลุ่มลดภาวะดื้ออินซูลิน ได้แก่ Biguanide (Metformin) และ Thiazolidinediones
   • กลุ่มยับยั้งการดูดซึมกลูโคสจากทางเดินอาหาร ได้แก่ α-glucosidase inhibitors
   • กลุ่มยับยั้งการดูดซึมกลูโคสกลับที่ไต ได้แก่ SGLT-2 inhibitors

การเลือกกลุ่มยาที่เหมาะสม

ยาลดน้ำตาลในเลือดทุกชนิดจัดเป็นยาอันตราย ควรเริ่มใช้ภายใต้การดูแลของแพทย์ โดยแพทย์จะพิจารณาจากระดับน้ำตาลสะสมในเลือด (HbA_1C) เป็นหลัก

• HbA_1C < 7.0% - ปรับพฤติกรรม (ควบคุมอาหาร ควบคุมน้ำหนัก และออกกำลังกาย)
• HbA_1C 7.0-7.4% - ปรับพฤติกรรม + ใช้ยา 1 ตัว
• HbA_1C 7.5-9.0% - ปรับพฤติกรรม + ใช้ยา 2 ตัว
• HbA_1C > 9.0% - ปรับพฤติกรรม + ใช้ยา 3 ตัว
• HbA_1C > 10.0% หรือน้ำตาลตอนเช้าหลังอดอาหาร > 300 mg% - ฉีดอินซูลิน 1 เข็ม + ปรับเพิ่มยา

ยาแต่ละกลุ่มมีข้อดี-ข้อเสียแตกต่างกันดังนี้

โอกาสเกิดภาวะน้ำตาลต่ำจะขึ้นกับระดับความสามารถในการลดน้ำตาลของยา ยาที่ลดน้ำตาลได้ดี ถ้าบังเอิญไม่ได้รับประทานอาหารตามเวลาก็จะเกิดภาวะน้ำตาลต่ำได้ง่าย โดยเฉพาะยาที่ออกฤทธิ์ยาวนานอย่างกลุ่มซัลโฟนิลยูเรีย ยาบางตัวมีแนวโน้มจะทำให้น้ำหนักขึ้น อาจไม่เหมาะนักสำหรับคนอ้วนที่มีข้อจำกัดในการออกกำลังกาย (เช่น มีข้อเข่า/ข้อสะโพกเสื่อม เป็นอัมพาต มีหัวใจล้มเหลว ฯลฯ)

เป้าหมายของการรักษาโรคเบาหวาน

เป้าหมายสำคัญของการรักษาเบาหวานคือการควบคุมอาการและชะลอการเกิดภาวะแทรกซ้อนระยะยาว เช่น ไตวาย ตาบอด โรคหัวใจ และโรคหลอดเลือดสมอง โดยมีเป้าหมายการควบคุมดังนี้

• ระดับ HbA_1C < 7.0%
• ระดับน้ำตาลในเลือดตอนเช้าหลังอดอาหาร 8 ชั่วโมง (FPG) อยู่ในช่วง 70-130 mg% (3.9-7.2 mmol/L)
• ระดับน้ำตาลในเลือดหลังอาหาร 1-2 ชั่วโมง < 180 mg% (< 10 mmol/L)

สำหรับผู้ป่วยเบาหวานที่มีโรคความดันโลหิตสูง และ/หรือ ไขมันในเลือดสูงด้วย ควรได้รับยาแอสไพรินขนาด 75-162 mg/วัน เพื่อป้องกันภาวะหลอดเลือดอุดตัน และควรควบคุมให้มี

• ความดันโลหิต < 130/80 mmHg
• ระดับไตรกลีเซอไรด์ในเลือด < 150 mg%
• ระดับ HDL-cholesterol > 40 mg% ในผู้ชาย และ > 50 mg% ในผู้หญิง
• และระดับ LDL-cholesterol < 100 mg% (< 70 mg% ในผู้ที่มีโรคหัวใจและหลอดเลือดเกิดขึ้นแล้ว)

การตรวจน้ำตาลในเลือดด้วยตัวเองที่บ้าน

ผู้ป่วยเบาหวานควรตรวจระดับน้ำตาลในเลือดด้วยตนเองอย่างสม่ำเสมอ เพื่อเรียนรู้ผลของอาหารแต่ละชนิดต่อระดับน้ำตาลในเลือด ควรบันทึกชนิดอาหารและค่าที่ตรวจได้ไว้ เพื่อช่วยให้แพทย์ปรับการรักษาได้เหมาะสมยิ่งขึ้น นอกจากนี้ยังมีความสำคัญในการประเมินภาวะน้ำตาลต่ำหรือสูงผิดปกติ และควรพกบัตรประจำตัวผู้ป่วยเบาหวานติดตัวไว้เสมอ

สรุป

โรคเบาหวานเป็นโรคเรื้อรังที่เกิดจากความผิดปกติหลายกลไก ยาลดน้ำตาลในเลือดจึงมีหลายกลุ่มและหลายรูปแบบ การรักษาที่ได้ผลดีที่สุดต้องเริ่มจากการปรับพฤติกรรม ควบคุมอาหาร ออกกำลังกาย และใช้ยาอย่างเหมาะสมภายใต้การดูแลของแพทย์ เป้าหมายไม่ใช่เพียงการลดระดับน้ำตาลในเลือด แต่คือการป้องกันภาวะแทรกซ้อนและรักษาคุณภาพชีวิตของผู้ป่วยให้ดีที่สุดในระยะยาว